Monday, January 09, 2017

KHAMHNAK-(salvation)

Vawlei cung pumpi chung ahhin zumhnak (doctrines) phunphun kan um hna. Culak ahcun ahleice in Christianity(zumhtu) timi le Islam biaknak he pehtlai in, khamhnak cungcangah an i lawhlonak hi zeidah an si hnga? Zumtu caah khamhnak cu : zaangfahnak (Grace) ruangah asi i,  Islam biaknak ca vethung ahcun: Lamdik(straight path) zulh/zawh ruangah khamhnak hmu in an i chal ve/ mah le pulpak felnak ruangah asi bik.
Minung hi sual cia in kan chuak maw?
Zumtu kan pom ning: Minung hi sualcia in chuakmi kan si. Cucu fiangtein (Romans 5:12) ahcun “Sualnak cu mipa pakhat thawngin vawlei cungah hin athlungi cu a sualnak nihcun thihnak kha aratpi. Cumi vialte cu  an sual dih caah thihnak nihcun mivialte cu a ciah dih hna”.
Islam biaknak nih an pom ning: Minung hi sualcia in kan chuak loh, kan chuah hnuah kan tuahsernak lawngin kan sual kho tihi an zumhnak asi ve. 

Jesuh Khrih lawng hi khamhnak lam asi maw? 
Zumtu kan pom ning: Jesuh lawng hi khamhnak lam umchun asi. (Philippians 2:10-11)- “Cucaah Jesuh min upatnak caah cun vancung i a ummi vialte nih si hna seh, vawlei i a ummi vialte nih si hna seh, vawlei i a ummi vialte nih si hnaseh, an khuk an i bil lai i Pathian kan Pa sunparnak caah cun lei vialte nih Jesuh cu Bawipa asi an ti lai.
Islam biaknak nih an pom ning: Jesuh cu minung pakhat menmen asi i, Allah biatu lak i pakhat asi fawn. An bible (Surah 19:30) ahcun – achimmi cu, “Keimah cu Allah biatu pakhat ka si. Allah nihcun hi cauk hi aka pek i profet pakhat ah aka tuah”, tiah ai ṭial.
Khamhnak hi mivialte caah asi maw?
Zumtu kan pom ning: Khamhnak hi mivialte caah hon asi. (Romans 10:13) ahcun, Cathiang nih, “Bawipa min a aumi paoh cu khamh an si lai,” ati bangin asi taktak ko. 
Islam biaknak nih an pom ning: Khamhnak timi hi Allah kut lawngah a um. (Surah 2:284) “Allah alwmhtertu cu ngaihthiam an si lai. Allah hi zeizong vialte cungah nawlngeitu asi,”tiin ai ṭial.

Zangfahnak maw? Tuahsernak dah?
Zumtu kan pom ning: Zaanggahnak lawnglawngin khamh kan si. (Ephesians 2:8-9), “Nan nih cu vel an ngeih hna caah an khamh hna i khamhnak nan hmuh cu amah nan zumhnak thawngin asi. Khamhnak nan hmuhmi cu nan mah tuahmi a si lo, Pathian laksawng asi. Hi kong ahhin  nan i phorhlawt khawh mi zeihmanh a um lo, zeicatiah nanmah ṭuannakin  nan hmuhmi asi lo.” 
Islam biaknak nih an pom ning: Thilṭha tuahsernak in khamh kan si tihi an pom ning asi.(an mah bulpak thilṭha tuahsernak). (Surah: 11:114, thilṭha cu tuah in thilṭha lo vialte cu hlonh uh) tiah ah ai ṭial.

Khamhnak tlamtling timi hi a um taktak maw?
Zumtu kan pom ning: Zungzal rinhtlak khamhnak aum. Cucu  John 10:28 ahcun, “An nih cu zungzal nunnak kha ka pek hna i an thibal lai lo, cun ahohmanh nih annih cu an ka chut kho fawn lai lo” tiah kan bible nih achim.
Islam biaknak nih an pom ning: Jihad lawng hi khamhnak tlamtling akan petu asi tihi an zumh ning asi fawn. (Surah 3:157- ah achimmi cu: Allah duh zawngin mi na thah hna asi ahcun, asi loah Allah duhzawngin na thih ahcun, ngaihthiamnak le zaangfahnak cu mizanaran nak in Allah sin in na hmuh lai, tiah ai ṭial. 

Khamhnak hi aana(Force) asi maw? 
Zumtu kan pom ning: Pathian nih ahohmanh hi khamh si dingin aana in akan fial lo. Biathlam 3:20, kan hmuh mi cu, “Ngaimanh innka ah ka dir i ka kingh. Ahohmanh an si ah, ka aw athei i innka aka hunh mi cu a innchungah cun ka lut lai i asinah rawl k adum ve lai” ti ah fiangtein kan hmuh khawh.
Islam biaknak nih an pom ning: Biak lo theih loin Allah nih afial hna, (by force) in afial hna. (Surah 2:193- An thlahtu tiangin ciimit viar in doh hna uh, Allah zumhnak ah tuah hna uh. Surah 9:29- Allah azum lomi poh cu do hna uh, cucun Allah le aphungchimtu pawl adodaltu pohpoh zong sihnaseh, zeitikhmanh ah zumhnak dik ai timi religious he zong i pehtlaihnak neih lo ding, culawng si loin bible le Torah azul lomi poh cu ningzak in aum lai tiah, ṭial. 

Saturday, January 07, 2017

lungrethei "Anxiety" in um ding kan si lo..!!

Lungretheihnak timi hi zumtu le zumlotu ti um loin aho kan nunnak he zong ṭhenkhawh lomi thil pakhat asi. Zeibantuk lungretheihnak hi dah sualah akan luhpitu an si hnga? Bible nih achim mi lungretheihnak “anxiety” atimi hi? Zeitindah zumtu nih kan lehnak asi hnga?  Voikhat cu pastor pakhat nih, lungretheihnak “Anxiety” timi biatlang hmangin phungchimnak anei, lungretheihnak timi hi sual phunkhat asi,” tiah achim tikah cuhmun i ai khawmmi hna nih cucu asi kho ngai hnga maw tiah pakhat le pakhat an i ceih. Cutikah cheukhat cu an ruahnak abuaiter len hna i, an lungre ko athei. Mahcucu khamh an si lo ruangah khin ava si hnga maw, asiloah, zumtuṭha, hman/diklo maw ka si hnga tiah an ruahnak avaivuan.

Mahhihi kan lehnak sisehlaw, cathiang nih zeitindah achim timi zohhnik usih. Bible nihhin mirang holh in “worry” timi cafang hi ahmangtuk lem loh. Atlangpi in "worry" nak in “Anxiety” timi cafang tu hi ahmanmi cafang asi deuh. Cucu “lungretheih” timi aiah hmanmi cafang tlangpi asi tawn. "Anxiety" kan timi lungretheihnak hi kan thiltonmi pawl ruahtuknak  in avan i semmi kan tuahsernak in si maw, kan umtu tlanleng ning tiangin si maw, ahkhin avan lang tawn.

Biakam Thar chungah tihin hmun hnih ah ‘Anxiety’ lungrethiehnak he pehpar in akan cawnpiaknak kan hmuh khawh: Mathai 6:25-34 le Philipians 4:6-7ah. Pakhatnakah alakmi cu tlangcung cawnpiaknak. Jesuh nih mipi sinah, “Cucaah cun nan nunnak ding ca i nan herhmi hnipuan kongah lungretheih awlokchong in va um hlah u, kan ti hna. Angaingai ti ahcun, nunnak hi rawlnakin abiapi deuh lo maw? Cun pum zong hi hinpuan nakin abiapi deuh lo maw?” tiah ati. Philippians 4:6 ahcun Apostle pawl nih zeitindah achim ti ahcun, “Zeithil kong hmanah lungretheiin um hlah u. Thla nan camtikah Bawipa cu nan herhmi kha hal u law nan hal tikah lunglawm tein hal zungzal u.

Asi, ahman Bible nih fiangtein akan chimhcawnpiak mi cu, “Nan lungrethei hlah u” timi hi asi. Asinain, kan theih dingmi cu zeitikpohah lungrethei in kan um zungzal lai tinak cu achimh duhnak asi loh. Greek holh ahcun hitihin Biakam Thar cauk chung ahcun, (When the verb is in present tense it means continuous action). Curuangah zeidah achim duhmi asi hnga kan ti asi ahcun “Do not be continually anxious...” and “Don’t continually be anxious about anything...” lung rethei in umpeng hlah uh tinak, asiloah, atu kan lungretheihnak kha i cinken peng lo dingin akan chimh duhnak, akan cawnpiak duhnak  asi. Curuangah zumtu ṭha le fel famkim kan si lo ruangah atu lelekin kan lungre athei tinak cu arak si hrimhrim lo ti kha kan theih ṭhan ding zongah ka van chim duh fawn. Asinain, kan lungretheihnak kha kan hlonh duh lo i, kan i cinkenpeng, khuika hmunpoh i kan nun kan i ukter peng asiahcun kan zumtu sinak, kan dinhmun ṭhatein i chek ṭhan kan hau ti hi kan theih a ṭha.

Minung kan si bantukin lungrethei kho mi kan si. Asinain, sualnak i akan luhpitu arak si ziar tawn. Misual kan rak si thokin, zeitikhmanh ah tlamtlinnak timi nun hi, hi kan leitaksa nun ahcun neih ṭhan khawh arak si kho ti lo, nu pumchungin chuahṭhan  hmanh zongah khin michambau, mitling lo kan si ṭhiamṭhiam ko. Curuangah zeibantuk caan zongah lungrethei kho mi kan si. Asinain, kan nih zumtu afale nihcun, azeicaan poh i lungretheih cu kan zumh ning le Pathian nih akan cawnpiak mi he cun airalchanh (Opposite) bak mi asi fawn. “Lungretheih”nak (worry wrat) timi hi zumtu caah cun thilṭhathnemlo taktak khi asi. Asiahcun, zeiruangah dah lungrethei in kan umawk asi lonak achan Mathai 6 chungi akan cawnpiak mi van zoh usih: ------

Lungretheiin kan umawk asi lo. Kan Pathian cu kan herhmi zeizong vialte akan ruahpiak khotu, an kanpe khotu asi. Vani azuangmi vanvate hmanh acawm ahcun, zeiruangah adawtbimmi le angaihsakbikmi cawm loin akan um lai? achan cu: vanvate nak in sunglawi le cungnung in sersiammi kan si.

Lungretheihnak timi nihhin zeingai chuahpi mi anei bal lo. Jesuh nih akan chimh mi cu, lungretheihnak nihhin nikhat te hmanh zonghi asau in atawiter kho lo, lungretheih ruangah kan nun akan remh timi chimtlak zong a um bal fawn lo, atlangpi cu kan lungretheihnak nih sualah akan luhpi caan atam cem.

Lungretheihnak pakhatkhat duk tiin a van phak tikah, kan nun hngui colh tawnnak cu, zeizong vialte cungi nawlngeitu Pathian ah kan i hngahtaktak lo ruangah asi tawn. Athiltikhawhnak chungah kan i hngat ngam taktak lo tinak asi. Amah chungah kan i hngahtaktak asi ahcun zeibantuk harsatnak le lungretheihnak nih dah akan tei khawh lai? Paul nih achim bangin Rom 8:31, “Pathian cu kan mah lei  aṭan ahcun aho nih dah akan doh khawh lai?” 

Lungretheihnak nih oltukin kan nun akan lehthal nak chan cu, Pathian sinah kan tuahhnga awk asimi “first priority” kan tuah lo ruangah, asiloah kan ap lo ruangah asi tlangpi. Jesuh nih akan cawnpiak mi cu, “Aram le afelnak hawl hmaisa uh, cutin adang zong chapchih nan si lai.” Kan thinlung le kan ruahnak chungah Bawi Khrih zaangfahnak kan (reveal)ruah leng asi ahcun, lungretheihnak timi nihhin zeitik hmanh ah kannunnak ah hmun a cokho lai lo. 

Tuni timi hi diriam tein kan hmanawk asi. Thaizing hrangah lungretheihnak i khawncia sawhnak menah hmang hlah usih. Thaizing hi zeidah kan ton lai ti kan theih lo hmanh ah tuni timi kan caan hi Bawipa pekmi caan sunglawi asi ti theiin akan petu mithmai zoh tein hmang usih, i nuam usih, kan thaizing nunnak caah Pathian hi kan ruahnak thluakmenmen in cawkdek hlah usih. Thaizing cu cumi, khami ka tuah lai tiin timhlamhnak nei ko usih, asinain, kan theih dingmi cu James 4:15 ah kan hmuh bantukin, “Bawipa a hna tlak ahcun, kan nung lai i cucu khakha kan tuah lai,” ti tu ah nan ti awk deuh asi, atibantukin Pathian mithmai zoh in timhlamhnak ṭhate tu kan neih ding kha asi.

Lungretheih aiah, THLACAM! Mah hihi Pual nih Philippians 4:6 ah akan cawnpiak mi cu asi. Aphi (result) cu daihnak le theihthiamnak an si lawng si loin fektein kan thinlung Khrih ah kan i phun khawhnak zong asi fawn. Pakhat avan chim ṭhan, azeiset ko nihhin dah lungretheiin akan tuah? timi hi kan i hal awk asi. Cu alehnak aphi cu Saam 38:18, zeitindah ati kan ti asi ahcun, “Ka sualnak cu ka phuan hna, asinain , lungretheinak in kan um ṭhiamṭhiam,” fiangtein kan hmuh mi cu kan sualnak Bawipa hmaiah kan phuna i angaihthiamnak hal in thla kan cam hi aherh. Cubantukin zumtu nihcun nihtintein kan tuah lengmang awk asi.

Tawite ka van belh ve duhmi cu:
Pithlung(Robin) fanote nihcun api sinah, “zeiruangah dah minung pawl hi hitilawmmam hi an lungre atheih i, an si avangh hnga? Api nihcun, “A chan cu, mah zong hi asi kho men nangmah le keimah bantukin akan zohkhenhtu Pathian an nei lo asi kho men,” tiah afanote cu aleh, ti asi.
Note: Nifatintein, kan nunak akan vengi, kan herhmi thil vialte akan pe zungzaltu Pathian kan theihfian taktak i, amah sinah hmaisabikah aṭang nuamah kan luhhmaisatcem asi phot ahhin cun zeitikhmanh ah lungretheihnak “Anxiety” timi nih kan nunah hmun akhuar kho lai lo. Teitu kan sinak phuangtu kan si zungzal lai. Amen

Wednesday, December 28, 2016

Vawlei lengah a ummi khuaruahhar thil pa(10) pawl:

Vawlei cungah nunnak timi arak um thok khan, minung hmaisa pawl nihcun vanlei zoh in Arfi pawl khi khuaruahhar, maksak an rak tit awn. Tuchun, tuni tiang zongah Astronomy, Mathematics le Physics , science leiah thiamnak aphunphun hmangin van i  aummi thilpawl khi fianh khawh an i zuam tawn. Asinain cuvialte thillak ah tlawmte bak lo cu an theifiang kho ngaingai rih lo cu asi hi! Culakah thieh an duhkhunmi cu: vawlei lenglei ahkhin minung dang(nunnak aneimi dang) an um ve hnga maw, asi loah um hnasehlaw khawika zawn ko ahkhin dah an um hnga heitibantuk pawl khi an si. Cubantukin anhawlmi ṭhenkhat pawl cu atanglei ahhin van zoh hnahnik usih: 

1.Dark Energy: Dark energy hi (universe) vawleicung pumpuluk khuaruahhar thilpawl lakah thilmakcem asi ṭheu laid ah! Khuika hmunpoh a um viar an zumh. Law of gravity ahcun thilngaimi galaxy clusters pawl nihhin mah le mah i hiipnak dat an nei cio caah an mah chungi ummi gravity(hiipnak tha) pawl nihcun a nakin atetuai deuhmi poh cu ahiip dih tawn hna. Asinain galaxy clusters pawl cu tlawmpal tete in an i hlat ziahmah vet hung. Achan cu, vawlei pumpi (universe) hi ciaomau tein ahiip lengmang ve, zeiruangah ti ahcun  Scientists pawl nih an chim ning ahcun theory of Dark Energy timi an chiah i cucu gravity(hiipnak tha) he airalchanh mi(opposite) cu arak si caah thil hrimhrim kha i hiip loin, adarh tuin adarhter hna. Mathametics calculations i alangh ningin aumtaktak asi ahcun Dark Energy hi (universe) vawlei pumpi tha(energy)hi 74% hranwg asi an zumh. Mahhi nihhin gravity atam lei alonh diam tinak asi. Gravity nak in alet in hiipnak tha acakdeuh ruangah vawlei pumpi cu cuthacahnak cun afan cuahmah tiah an zumh, asinain (prove)nak tette ngaingai a um lo caah thil khuaruahhar fianhkhawh lomi cu asi.

2.Ruins on Moon: Scientist pawl nihcun (Planet) ṭhenkhat ahkhin nun khawhnak hmun a umṭheu lai tiah zumhnak an ngei. Asinain, thlapa ahkhin nunnak aum kho taktak hnga maw ti hi biahalnak (Question)cu asi. Thlapa ahkhin hlan lio minung pawl nehnang um in chim asi, sihmanhsehlaw, cozah nih mipi theihah phuanzar an duh lo. Arau rih lo, scientist pawl nihcun Thlapaah ti (water),(ice) vur tibantuk hna an hmuh tikah cupawl cu thlapa achunglei deuhah a ummi si an zumh. Asinain, hipawl zong hi scientist ṭhenkhat pawl nihcun an zum lem lo, achan cu biaelnak ṭhalo lakte chuahkhawhnak biafang atlin  caah, mah zong hi chimfian khawh lomi thilmak lak i aitelmi cu arak si ve ṭhan.

3.White Holes: Technology ṭanchonak ruangah tuni ahcun Black Holes aum ti kan theih khawh cang. Milky Way galaxy le bangah khin cun black holes a um ṭheu lai dah tiah lunghrinnak an nei fawn. Khuaruahhar thil si ko hmanhsehlaw, Albert Einstein nihcun White holes zong a um tiah a chim ve fawn. White Hole nihcun pakpalawng lakin thil muihnelnei avan chuahter i cuthial avan phuhchuah mipawl cu olsamtein hmuhkhawh dingin zumhhmanh hnasehlaw tutiangah pakhat te zong hmuh chuahmi an nei kho rih lo. Pakhat tetal cu hmukhawh sisehlaw cu, cubantuk khuaruahhar thillak i pakhat tal cu theih khawh asi hnga. Cuticun an umnak lam zong fianh khawh asi hnga, Asinain tuni tiangah thilmak, khuaruahhar hmuhchuah khawh lomi, fianh khawh lomi lakah ai telmi asi ve ṭhiamṭhiam fawn.

4.UFO sightings by NASA Astronauts: Hi pawl hi aṭhat khawh cungin ṭha in (cawnpiak) train mipawl an si. Culak zong ahcun acheu le bang cu athiam khun mi scientist an si hna. Thil vialte te an theihthlu hlah maw ti ding tiang khin a fimmi an si hna. Major Gordon Cooper nihcun vawleipi voi 22 ahel hnuhnungbk nakah an Rocket thlalangawng tein a hmuh mi cu, thilhring, eng leipang asi mi nihcun amah lei van panh in asinain cuthil cu voikhat lo pi ah ai her diam i lo diamin hmundang ah azuang diam ṭhan. An zuannak Radar zong nihcun mah fiang ngai khin arak tlaihmanh/ arak zaihmanh/ arak thlak manh. Vawlei i an ṭum hnu i interview nak an nei, cu liao ah kha athil ahmuh mi kawnlam cu an hal, asinain, NASA officials pawl nih zatlangi phuan ding ngaingai cun rem an ti lo caah mah hi thil zong hi fiang le fai tein tuchun tuni tiang zongi theih khawh si rih lomi thilmak lakah ai telmi pakhat asi ve fawn.

5.Mars/Earth connection: Vawlei dang(planet) zongah nun khawh asi ko lai tiah an chim liaoah, kan mah kan solar system chung zong ahhin an um ṭheu lai ti zumh asi fawn. Conspiracy theorists tampi ahcun Mars-ah khin minung an tiin zumhnak zong an nei fawn. Hmanthlak dangdang alangh ning an zoh tikah Mars ahhin minung pawl rakkhuasaknak hmunhma dawhdang, nehnang(civilization) phunphai he ai lo ngaimi aum tiah an chim rih fawn. Cuhmanthlak pawl cu hmai pungsan, pyramid le thil dangdang an si hna. Cubakah Zawng(Ape) bantuk lung i aṭhut lio hmanthlak tibantuk zong ahmuh fawn ti asi. Scientists  pawl nih magnetic field a tlau hlanah Mars ahkhin tipi luang aum ṭheu lai tizongin zumhnak an nei fawn. Cuti asi ahcun Mars ahkhin minung an um kho hnga maw? An rak um cang hnga maw tibantuk belte cu biahal har le lehharsa ngaimi thil asi ko rih tuchun tuni tiang zong ah.

6.Dark Matter: Albert Einstein biahalnak: E=MC^2 hi equation ṭhabik lak i aitelmi asi. Asinain, van ahlatnakbik nak (space) ah avan hmantik ahcun, thilfello, ahman lomi(anomaly) aum tawn, Universe ahhin thiltak nei hi, mirang nih(matter) zeitluk tam dah aum hnga ti tahnak ah ahman tikahcun  Universe ah (matter) 4% lawng hmuh khawh asi. Adang teh khuika ah dah an um hna hnga? Mitampi  nihcun adang poh hi cu darkmatter an si lai tiah zumhnak an nei. Khuika hmunah dah cu darkmatter pawl cu an um? Khuika hmun poh hi thil hmuh khawh lo nak hmun poh cu an umnak asi. Asinain, Scientists pawl nihcun dark matter a um ngaingai le um lo hi research nak taktak an neih lo caah, mah hi thil zong khaurah thil laki aitel ve mi zong cu arak si ve ṭhiamṭhiam fawn.

7.Vawlei pumpi timi dang hi a um maw?: Mah hi i elnak(conteoversial arguments) chuah khawhnak ngai biafang asi zungzal tawn. Mah hi theory ahhin atu kan umnak vawleipi si loin adang zong ahhin an um len rih, cu universe vialte hna cu an mah te in laws le physic ciao in an control dih hna. Scientists tampi nih an chim ning ahcun hi  i elnak theory hi thilmak le biapipa ah an ruah lemlo caah an buaituk lem lo. Achan cu, evidence mualmal ṭha le fiangfai a um lo caah asi. Asianin, mah cu theory zumtu pawl zong nihcun aum caung lo tinak evidence zong aum ve hlei lo tiah ṭanfung khawhnak ah an hman ve fawn. Universe (vawlei pumpi vialte) kan helcikcek hnu lawngi theih khawh ding ko khi alo. Curuangah, mah hithil, theory ruahnak hi tongpa hlawnh i hlonh zong asi khawh ve fawn lo caah, khuaruahhar thilbak zong asi ve ko.

8.Vawlei dang (Other Earths): Arfi, Ni tibantuk pawl hi Arfi relcawklo laki ummi an si hna. Ni kan timi hi Arfi tho asi i, mah kan Ni hi vawlei pa(8) (cuhlanah pa 9 )nih a hel, cuka in kan thei khawh mi cu, Arfi dang zong nih heltu vawlei an nei cioa ṭheu lai dah tiah an zumh. Asinain, mah cu pawl chung ahcun nunnak ngaingai hi a um hnga maw ti belte cu khuaruahar le ruahhar cu asi ve. Kum 2000 thok khan, (extra solar) planets tamnawn nih hla ngaiin Arfi pawl cu an hel lulhmalh ciao ve hna ti an hmuh chuak. Cupawl lakah aṭhen pawl cu kan umnak vawleipi he ai lo ngaingai mi zong an um len hna tiah hmuh asi fawn. Planet Gliese 581d zongah hin ti aum kho tiah an zumh fawn. Khuasak khawhnak ding hmunah an zumh. Kum zakhat si maw aliam hnuah thiamnak a san chinchin lai caah fiangfaitein theihkhawh leh fianh khawh ding zong an beisei. Asinain, atu rih ahcun fianh khawh lomi caziin chungah khuamh asi ve.

9.Galaxies kan timi pawl khuika in rakmi dah an si hnga? : Science chirhchan zong in Arfi le Planet pawl an van chuahnak pawl hi arau rih lo cu i theih khawh mi an si. Atu ahcun, scientists pawl nihhin thilhme tham si loin thil lian tham thei dingin an i timh caah cu zong cu Glaxies  an van umnak chan zong arak si ṭheu lai dah? Glaxies pawl an i ṭhek zeizuai lem lo, umzia nei ngaiin hmun khat deuh in a ummi an si hna, cucu “super clusters) ti an si hna. Scientists pawl nihhin Glaxy phungsan fianhnak theories pahnih an neih. Apakhatnak cu big bang umnak in gass hleivuan pawl khan galaxies hi ai semchuak, cu hnuah planet ah ansemchuak ṭhan. Pahnihnak cu big bangin gas nih arfi le planet aser i, hiipnak(gravity) ruangah an zuang tawn.

10.Eagle Nebula: Khuaruahhar hmanthlak lakah chim lo khawh lomi cu Eagle Nebula hi asi. Mah hi hmanthlak ṭhatein kan zoh asi ahcun Arfi le gas hlawm in ai sermi mi ko khi alo. Asinain, hmanthlak cu CNN nih social midia ah avan pho chuah bak cun mipi nih theihfian duh ah an fawn thluahmah colh. Hmanthlak gas hlawm karlak ahcun hmai zuaimi an hmuh, hmanthlak rawng(color) cu ṭhatein an van adjust tik ahcun minung pungsan he ai lo ngaimi anganpi cu an hmuh. Scientists pawl zong nihcun mak tiin an khuaruah ahar cioa ve.

(This article was taken from Whats-app Group)
(Thartea)

Wednesday, December 21, 2016

Messiah he i ton hi nun danlamnak asi:

Kan Bawipa Jesuh Khrih he ai tongmi hna nunah zeibantuk thilset dah aphan timi cu ahopoh nih kan theih hiar zawng asi ve ṭheu lai dah tiah ka zumh. Bible chung kan zoh asi ahcun Jesuh achuah hnuah arak tongngahtu pawl nun kan zoh asi ahcun thlarau lei ah thazaang kan i lak khawhmi thiltete an um len hna. Cupawl cu atanglei bantukin van zoh khawh i zuam hna usih:

1. Simeon nunah: (Luka 2:28-35)
Pathian salpa Simeon nihcun Khrih Jesuh ahmuh tikah apom i hitihin Pathian sinah lawmhnak bia achim/ athangṭhat, “ Nihin ahhin, maw Bawipa, nangmah nih na salpa cu daitein ka rian na ka limter cang, atu cu nangmah na biakamnak kha atling cang” tiah ati. Vawilei cungah hin kan thlarau chim lo, kan lei taksa tihal hmanh khim le khop in kan riamter kho lo, lei chaw le va, rumnak, hlawnthil, hmun le lo le ram vialte hmanh hi nei hmanh hnausihlaw, hnangamnak, nun diriamnak taktak akan pe khotu hi an um hrimhrim lo. Asinain, Nazareth Jesuh Khrih nun chungril taktakin atongngahtu/aneitu lawng nih nun hnangamnak taktak cu an ngeih tawn.

2. Mifim pawl nunah: (Matthai 2:11-12)
Khuachak lei mifim pawl cu Khamhtu Mesiah tong dingin ramhlapi in an i thawh. An va hmuhtikah lunglawmhnakin an khat i laksawng an pek. Khrih Jesuh atong ngahtu taktak nihcun an nunah seherhnak, zawnruahnak in an khat i mahhrang lawng an ruat bal lo, phundang in kan chim asi ahcun an i umpi sawhsawh thiam lo, an i lawmhnak hi tuahsernak in an langhter tawn asi lo hmanhah chim ve phuan ve duhnak thinlungin an khat.
Mesiah an va hmuh i laksawng sunglawi an pek hnu ah, an ratnak lamṭhing in kir ti loin, lamdangin an tlung, an lam ai dang diam. Jesuh Khrih atongngahtu taktak nihcun avawlei nun nuamhnak, diriamhnak lam kha azul duh ti lo, amertak riangmangi anun ah lamthar azawh, phundangin kan chim asi ahcun Messiah atongngahtu taktak pawl cu an lamzawhmi ai dang, vawleimi tisami he zeitikhmanhah an lam zawhmi ai lo kho bal lo. An nun ning ai dang hrimhrim.

3. Tuu khaltu pawl nunah: (Luke 2:8-20)
Vancungmi nih tukhaltu pawl sinah Khamhtu (Messiah) kha achuak cang timi thawngṭha achimh hna hnu ah, vancung ralkapbu nganpi cu vangcungmi sinah khan an rung lang i Pathian kha hla in an thantṭhat: “A sangbik van ahkhin Pathian cu sunparnak hmu ko seh, cun adawtmi hna umnak vawlei ahhin remnak um ko seh,” tiah an ti. Vancung mibupi an kir ṭhan hnu ahcun tukhaltu pawl cu Messiah cu an va ton. Tuukhaltu pawl nih Messiah an va ton tikah lunglawm ngai in Pathian cu an thangṭhat.
Khirh Jesuh thinlung taktakin atongtu kan si ahhin cun amah thangṭhat le cawimawi loin kan um kho hrimhrim lai lo. Cubantukin tuukhaltu pawl zong kha Khrih an tontaktak hnu ahcun an ṭhut hrim arem ti lo, an i sumkho hrim ti fawn lo, chim le phuan darh zawkzawk ko khi an duh, an hiar. An nun petu Pathian fiangtukin an i theih caah an kut le ke, an taksa ruangpum in Khrih sunparnak caah hman an duh i, nuam an tibik mi thil zong asi fawn.

Tlangkomhnak: 
============
Khrih Jesuh (Messiah) he ai tong ngahtu nun ahcun kan taksa ruang pumpi hi amah thangṭhatnak le sunparnak ah zeitlukin kan rak hman awk asi zia fiang tein an hngalh khawh lawng si loin, vawlei cungah mi nihlawhcem le mivanṭhacem hi kan rak si. Halleluiah Amen. 
Question: Khirh he kan i tong taktak cang maw ti belte cu bulpak kan nun cioah kan biahal si ko seh.
“NA DIHLAK IN MERRY CHRISTMAS TIIN NAN KUT KAN TLAIH HNA”

Friday, December 16, 2016

Experience of Heaven and Hell! She saw Pop Stars who were Tortured in He...



  • Mah hi video te hi nai manh caante ah rak zoh ve hrimrhrim dingin Bawi Khrih min kan sawm ve hawi dawt, thaazaang thar na ngah ve ttheu lai dah ti ka zumh, kan nunnak hrangah thazaang tampi aka pek, Sermon voitampi ngaihtluk asi.
  • Bawipa sinah nitintein kan holhkam thiamnak menin lawmhnakbia chimtu si loin thinlung chung muril in tawite kan chimmi hi azatuk ko, nitintein Bawipa hmaisah sual phuang zungzal ding hi kan si fawn.
  • Turhforhnak chungahi kan thluak nak hnga lo, Bawipa sinah teinak thazaang kan hal zungzal awk asi fawn. Kan sualnak bantukin akan let ballotu, Bawipa nihcun kan sualnak he ngaihchih in ahmaiah kan rat ahcun na sining, kan sining tein ngaihthiam akan duh ko, ka sualtuk, ka sualtuk ti hlah usih, thinlung kekkuai he Amah apanhtu poh nih zungzal hnangamnak le lunglawmhnak taktak cu an co tawn,
  • Sunparnak le lianngannak le upatnak cu azungzal in Bawipa ta si ko seh. Amen

Monday, December 12, 2016

Chawva le Innchungkhar karlak ah (Common sense hmanthiam attha)

Fimnak ngeih hi sui nakin a ṭha deuh, hngalh thiamnak ngeih hi ngun nakin thim deuh awk asi. (Proverbs 16:16)

Tangka kan titikah abikin innchungkhar karlakah alakluhnak lei hmanh in achuahnak lei, ahmannakah kan ruahnak fimvarte (common sense) kan hman thiam lawng si loin kan i (control, manage) thiam hi aherh bak mi asi tihi ahmaisaah chim ka van duh. Nu le pa zong nih fale sin ah phaisa kan pek hna ning le kan hmanter hna ning zong umzia nei tein(skilful) tein kan pekthiam hna zong hi aherhtuk fawn.

Mifim mithiam  tampi abikin (Management)cawngmi nih an caṭialmi cauk aphunphun zong tawr le cheng relcawk an um, chungkhar pakhat kan sinakin hibantuk chungkhar he ai pehtlaimi cauk relṭha tampi kan vai i chiah khawh lo hmanh zongah  pakhat tal hi cu i chiah kho ve u sihlaw zeitluk khin dah a hei ṭhat chinchin hnga! Ziahtiahcun, hibantuk lei innchungkhar kan khuasaknak harsatuk in kan nunnak achan tampi lakah aitel ve mi pakhat cu zeitluk hmanh in tangka lut nei tam ushlaw, ahman ning(manage) kan thiam ṭung lo ahcun zeitikhmanh ah mithlawhtling kan si kho bal lai lo. Curuangah hibantuk lei mifim pawl nih an ṭilmi capawl hi rel uar khawh i zuam aṭha.

Mifim relcawk lo nih cauk thawngtampi an ṭial an zuar ko hna, cuhnak hmanh cun alet thawng tampi in cawk ahlawh deuhmi, chungkhar hrangah (Financial) lei zong i tlamtling khitkhet tein akan cawnpiak khotu cauk cu kan Bible Thianghlim hi asi. Pathian bia hi vanram kan kai khawhnak ding hrang lawng asi lo i, hi vawlei cung kan nun chung zongah cawmpiaktu ṭhabik cauk Pathian bianung asi. Cu asi caah chungkhar tuangtimhnak ṭha nei kho ding le kan chawva ralring tein hmanthiam kan duh asi ahcun kan Bible hi rel uar usih, kan herhmi vialte atling cikcek dih.

Pathian nih a bia chungah akan kammi kan hmuhmi cu, “Thlaici tlawmte atuhmi nihcun tlawmte azuun lai, tampi atuhtu nihcun tampi a zuun tawn” (2 Kor  9:6). Adang pakhat ṭhan cu, “An in cawmpiak mi kha ṭhatein ruat law khuaawng na tong lai, Bawipa kha i bochan law na lung aa lawm lai” (Phungtlk 16:20). Na innchungkhar kan chawva hmannak leiah hma kan sawn khawhnak hnga asi loah kan nunah thildang kan beisei mi a um a va si zongah Abiathiang chungi alamhruainak le acawnpiaknak kan zulh i kan i nunpi taktak asi ahcun, tuni hrang lawng  si lo, thaizing hranglawng zong si fawn lo, nitin tein kan innchungkhar nun azalen in a nuam lai i, athlawchuah kan dong zungzal lai. Bawipa bia hi rumnak, nunnuamhnak asi lioah asi lo zawngin kan hman sual asi ahcun sifahnak tawpkhawk tiangi akan phaktertu asi fawn tihi adonghnak ah ka van chim duh. 

Note: Sadly, family problems and even financial problems are seldom the real problem, but often symptom of a weak or nonexistent value system. [Dave Ramsey]

And my God shall supply all your need according to His riches in glory by Christ Jesus.[Phi 4:19]                                                    

Friday, December 09, 2016

Time Magazine Person of the Year (Mr. President: Donald Trump)

US President-elect Donald Trump chu TIME Person of the Year 2016 atan thlan a ni.Kum 70 mi, Trump hi US President 45-na tura thlan tlin a ni a, nakkum January thlaah lakluh a ni ang. Time magazine hian Person of the Year candidate mi 11 thlang chhuakin, an zingah hian inthlan dawna Trump-a khingpui Hillary Clinton-i leh India Prime Minister Narendra Modi te pawh an tel. Person of the Year first runner-up-ah Clinton-i thlan a ni a, online readers poll-ah Modi chuan a hmu sang ber thung.

US President Barack Obama chu president-a thlan tlin a nih hnu, kum 2008 leh 2012-ah Person of the Year atan hian thlan a lo ni tawh a, kum 2000 leh 2004  khan George W Bush thlan a ni a, kum 1992 khan Bill Clinton thlan a lo ni tawh bawk a ni.

Kumina Person of the Year thlan tur chhawpchhuah zingah hian Trump leh Clinton-i bakah American dang pathum an tel a, ṭum li Olympic gold medalist lo ni tawh Simone Biles, zaithiam Beyonce Knowles leh Facebook founder Mark Zuckerberg-te an ni.Germany Chancellor Angela Merkel-i chu nikum khan Person of the Year atan thlan a ni a, Trump hi runner up a ni thung.

Time magazine hian kum 1927 aṭang khan kumtin Person of the Year hi a thlang a ni. A tirah chuan Man of the Year tia vuaha ni a, a hmasa ber atan Charles Lindbergh thlan a ni a. Kum 1999 khan Person of the Year tia thlak a ni ta a ni. 
 See more at: http://www.vanglaini.org/khawvel/64655#sthash.GtIDDnaJ.dpuf
http://www.bbc.com/news/world-us-canada-38238892

Wednesday, December 07, 2016


1. Nu le pa hi kan hrangah ziangsi an sunlawinak?
= Pathian ih ruatciaveekin minungih in sersiamtu, kan hrangih kan lei Pathian kan hmuhthei sun an si ruagnah an sunglawi emem nak san cu asi.


2. Nu le pa zah lo hi ziang si apawinak?
= Nu le pa zah lonak hi Pathian zah lo thawn abangawk hleiah vanduainak le tesin fanau tiangih aansia donnak asi.


3. Nu le pa ttihzah hi ziangsi asunlawinak?
= Nu le pa ttihzah cu Pathian thu kan awihnak phunkhat asiih,hmuingilnak le tesin fanau tiangih vanneihnak, thlawsuah dawnnak khal asi.


4. Nu le pa kilkhawi hi ziangsi asunlawinak(or) atthatnak?
= Nu le pa pawl hi minungih in dinsuaktu an siruangah kilkhawi an ttul vecaanih kan kilkhawi ding ve ding hi kan mah le Pathian lakah kan canvo an si.


5. Ziangtin so nu le pa kan ttihzahnak kan langter ding?
= Rinumnak le diknak hi kai hnget ringring sehla, culen nu leh pa in sia le ttha tuah lo dingih in simipawl tthaten kan thlun cun nu le pa kan ttihzahnak cu kan langter thei ding.


6. Nu le pa ttihzah lo tupawl cu zovek pawl an si?
= Nu le pa thuawih lo tahratih hro hmang pawl, an hmin dawngdah zetih ko ttheu tupawl hi an si. Ram le miphun, khawtlang hrangah mi hnawksak an si duh ttheu.


7. Pi le pu pawl hi ziang si an sunlawinak? 
= Pi le pu pawl hi minung kan si theinak dingih ka hrampi, nu leh pa in petu an si rungah an sunglawi lawlaw.
#Note: (Photo credit from internet)

Tuesday, December 06, 2016

http://cdn.net211.com/Video/WJI/WhoJesusIs.m4v
JESUS

The Bible MiniSeries
The world knows that 2,000 years ago a man named Jesus came from the town of Nazareth in what is now called Israel. He traveled about the region and gained a large following. After a few years, the religious leaders in Jerusalem falsely accused him of crimes and handed him over to the Roman authorities. They executed him by nailing him to a cross. A short time later, his followers preached in the name of Jesus Christ, whom they said rose from the dead. More and more followers were added to this movement which has become the Christian church of today.

These are the facts upon which even the greatest skeptic will agree. But there is so much more to Jesus than that. Where he came from, what he did on earth, what he can do for us now is all revealed in the Bible. This book contains the only record of Jesus and was written by the generation of people who heard him teach and saw his deeds. Here is what the Bible teaches us about Jesus Christ:

1. JESUS IS GOD.
John wrote about Him: In the beginning was the Word [poetic description of Jesus], and the Word was with God and the Word was God (John 1:1 ESV). He created the world and all that is in it (John 1:3). The religious leaders of his time understood that Jesus claimed to be God (John 5:17-18). Paul wrote that when Jesus died, the Father revealed to the entire world that He was God (Philippians 2:5-11).

2. JESUS IS THE SON OF GOD.
According to the Bible, “Son of God” means: (1) He is fully God. (2) He is one of three persons who together make up the One God. This concept is called the “Trinity.”
Birth of Jesus
The religious leaders of Jesus’ time understood this concept: This was why the Jews were seeking all the more to kill him, because not only was he breaking the Sabbath, but he was even calling God his own Father, making himself equal with God. (John 5:18 ESV)
3. JESUS BECAME HUMAN THROUGH THE VIRGIN BIRTH.
The eternal Son of God already existed in heaven (John 17:5). Through the power of the Holy Spirit (Matthew 1:20), He was born as a human being, who was then named Jesus (Matthew 1:25). To demonstrate that Jesus was not a mere man (Colossians 2:9), God chose a virgin to give birth to Him (Luke 1:34-35).

4. JESUS CHRIST IS THE SAVIOR OF THE WORLD.
Anytime we disobey God is called sin. The penalty for sin is death, but God in his love wants us to live. Therefore, he sent the promised Messiah (also called Christ) to save the world (John 1:41). The Son of God, Jesus Christ, came to earth to die in our place. Because He lived a life without sin, only He was qualified to pay for our sins by His death on a cross. He then demonstrated His power over death when He rose from the grave three days later. Only through Jesus can our sins can be forgiven and we can come to God (Acts 4:12). Jesus Christ is the Savior of everyone in the world (John 3:16).

5. JESUS PERFORMS MIRACLES.
Jesus heals
All through his time on earth, Jesus performed miracles. He healed the sick (Matthew 8:16 among many other instances), controlled the weather (Mark 4:39), multiplied food (Matthew 14:14-21), and provided money when needed (Matthew 17:24-27). Even after leaving the earth, He still does miracles in people’s lives (Acts 3:12-16).

6. JESUS CHANGES LIVES.
People who followed Jesus turned away from their sins. He cast seven demons out of Mary Magdalene (Luke 8:2) and she became a devoted follower who told others that Jesus had risen from the dead (John 20:16). Zaccheus, a tax collector, repaid people whom he cheated when collecting taxes and gave half of everything else to the poor (Luke 19:1-10). When followers were filled with the power of the Holy Spirit, they were able to declare the message of Jesus, perform miracles, and live free from sin (Luke 10:1-20).

For nearly 2,000 years, Jesus Christ has been changing the lives of people all over the world. Therefore, if anyone is in Christ, he is a new creation. The old has passed away; behold, the new has come (2 Corinthians 5:17 ESV). He can change your life as well. Jesus will deliver you from sin’s addiction (Romans 6:22), renew your mind (Romans 12:2), and heal your hurts (2 Thessalonians 2:16-17).

Jesus on the Cross
7. JESUS LIVES IN HEAVEN AT FATHER GOD’S RIGHT HAND.
After Jesus rose from the dead, He ascended to heaven to the place where he was before becoming human. From there he is able to hear our prayers (Romans 8:34).
8. JESUS WILL RETURN TO JUDGE ALL HUMANITY.
While he was still on this earth, Jesus said, Then will appear in heaven the sign of the Son of Man [a title Jesus used for Himself], and then all the tribes of the earth will mourn, and they will see the Son of Man coming on the clouds of heaven with power and great glory (Matthew 24:30 ESV). When Jesus returns, He will separate those who will live with Him forever in heaven from those who will be punished (Matthew 25:31-33).

9. JESUS CHRIST WILL RECEIVE YOU IF YOU COME TO HIM.
Jesus said, Whoever comes to me I will never cast out (John 6:37 ESV). This was why He came to earth—to seek and to save the lost (Luke 19:10 ESV). It does not matter what you have done, Jesus still wants you to come to Him. He said, I have not come to call the righteous but sinners to repentance (Luke 5:32 ESV).

PRAY WITH ME NOW TO MAKE JESUS CHRIST YOUR SAVIOR AND YOUR FRIEND.
"Thank you, God, for loving me and sending your Son to die on the cross for my sins. I give Jesus control of my life. Help me to be the person that You want me to be. In Jesus' name, Amen."

You've made the most important decision you will ever make in your life. Jesus said, "If anyone comes toward me, I will not turn him away." He is your answer to your questions on life's journey. We want to hear from you, connect with us, write and tell us about your decision. We will write you back.

YES, I PRAYED THE PRAYER I STILL HAVE QUESTIONS
This article is taking from Internet (http://whojesusis.com/?nPartner=enAdwordsWJI&gclid=CIGe0YqV4dACFVQ_Gwod4VQKRQ)

Thursday, December 01, 2016

Chhùl Cancer..!!! (Lo chiar ve ngeingei rawh abengvar thlak ania)

Chhùl Cancer chu engnge?  
Mizovin chhùl cancer kan tih mai hi chhùl pumpui cancer ni lovin chhùl hnuai lam hmâwr (cervix) cancer a ni tlângpui.  Chhûl han tih ngawt pawh hi a fiah tâwk lo hle a,  Sâpṭawnga 'uterus'  an han tih mai hi Mizo hian 'chhùl in  nghâk' kan tih nèn hian thuhmun a ni em? A lem hi lo en chhin ila:  

He milema 'cervix'  hi chhùl hmâwr kan han tih mai chu a ni a, he lai hi cancer awm tamna lai ber chu a ni.  Nau paina hmun tak tak chu chhùl pui (uterus) chhûngah hian a ni thung.  Helai pawh hi a cancer thei tho va, mahse chhùl hmâwr lai ai hi chuan cancer a awm khât fê zàwk.


(Fallopian tube = chi kawng)
(Ovary = chi bâwm)


Chhùl Cancer hi eng ang taka tam nge?  
Chhùl cancer hi hnute cancer dawta hmeichhe cancer vei tam ber a ni.  Khawvèl pumpuiah kum tin hmeichhia 2,50,000 aia tamin an thihpui mêk.  Chhùl cancer zà zêla sawmriat (80%) hi ram hnufual (developing countries) hmeichhiaten an vei a ni.  

Chhùl Cancer hi eng vanga lo awm nge? 
Chhùl Cancer awmtîrtu nia an hriat zinga langsàr zualte  chu:
Human Papilloma Virus (HPV):   He virus hi chhùl cancer tam berah hian a inhnamhnawih tih hmuhchhuah a ni a, chhùl cancer za zêla sawm sarih (70%) vêl lai hi HPV vànga awm niin an chhût.
Vaihlo zial zûk:  Mei zûk hrim hrim hian chhùl cancer a awmtîr thei an ti bawk.
HIV: HIV positive-te hian chhùl cancer an vei awl bîk bawk.
Kawppui ngah: Sex lama inhmang hmâ leh kawppui nei ngahte hian chhùl cancer hi an vei hma bîk bawk.
Hriat loh: chhùl cancer ṭhenkhat chuan a chhan puh tùr an nei lo.

Chhùl Cancer chu engtinnge a lo lan chhuah ṭhin?  
A ṭan tìr lamah chuan engmah taksaah danglamna sawi tùr a awm lo fo ṭhin. Amaherawhchu tlêma a lo nasat ṭan deuh hnuah erawh chuan hêngte hi a lan chhuah dan tlângpui a ni:
A hun pangngai ni lova thi chhuak (a bîk takin nupa inpàwl hnûah te)
Serha bawlhhlawh chhuak tam
Nupa inpàwl laia nâ
A natna a lo nasat tak tak hnuah phei chuan:
Thi pùt nasa
Serha bawlhhlawh chhuak rim chhia
Tai chhûngril nâ
Chaw ei tui lo
Chêr tawlh tawlh
Ke vûng / ke nâ
Zun emaw êk emaw serh kua aṭanga pût

Chhùl Cancer leh Cancer loh engtinnge kan hriat ang?
Chhùl hmâwr pân aṭang khân 'sample' an la a, chu chu 'biopsy' an tih hi a ni. Chu chu  enlennain an lo en a, cancer a nih leh nih loh an finfiah thei ṭhin a ni.

Chhùl Cancer hi a tihdam theih em?
Theih e...a nasat hmâa hmuhchhuah chuan!  Hei tak hi hriat atâna pawimawh êm êm chu a ni. Chuvângin chhùl cancer hi a hmâ thei ang bera hmuchhuak tùrin hmeichhe tân inentirna pawimawh êm êm mai a awm a, chu chu 'Pap Smear' an tih hi a ni.


Pap Smear chu engnge? 
 A hmuchhuaktu Papanicolaou-a hming chawiin 'Pap Smear' an ti a. Chhùl hmâwr lai aṭang khân heta milem ang hian 'cell' la chhuak tùrin a bîka siam hmawlhtê ang tak hmanrua hmangin an han hru zeuh a, chu chu 'slide'-ah an dah a, enlenna hmang bawkin an en a, cancer a insiam ṭan mêk emaw insiam hlauhthâwnawma a awm emaw kha an hmu chhuak thei ṭhin a ni.   Pap smearlan dàna zirin CIN-I, CIN-II leh CIN-III tein an thliar hrang leh a. (CIN = Cervical Intraepithelial Neoplasia)
CIN I: Hei hi chu engmah hlauhthâwnawm lova ngaih a ni.
CIN II: Cancer la siam thei mai dinhmuna ding a ni.
CIN III: Cancer a siam hlauhthâwnawm taka ngaih a ni.

Engtinnge ni zêl ang le? CIN chin hi chu chhùlah a langa hmuh tùr pân emaw engmah a awm lo va, cancer tak tak vei lova enkawl dam theih vek anga ngaih an ni. Chuvangin, Pap Smear tih tîr hi a pawimawh êm êm a, hmeichhia kum 30 kai chin chuan mahni inrinhlelh kher loh pawhin vawi khat tal pap smear tih a ṭha. A hnu zêlah chuan a ṭùl dàn angin doctor thuràwn zawm tawh mai tùr a ni.

CIN enkawl zui dàn tlângpui: CIN I chu engmah tih a ngai lêm lo. Amaherawhchu, a lan dàna zirin thla 3 emaw 6 hnuah Pap Smear tih nawn leh pawh a ṭha mai thei.

CIN II emaw III a lo nih chuan enkawl dan hrang hrang a awm thei ang a, a lâr zual deuhte chu:
"Cell" tihchhiat: (Ablation/Tissue Destruction)
o Cryocautery: Khâwl hmangin hmanrua kha vawt êm êmin an siam a, chu thil vâwt (cold) hmang chuan chhùl hmâwr dik lo lai nia langa 'cell' te kha an tichhe ta ṭhin a ni. Chûng 'cell' chhia chu a thar leh ṭha zâwkin an rawn thlâk leh ṭhin a ni.
o Electrocautery: Hetah hi chuan sâ (heat) hmangin 'cell' kha an tichhe thung.
o Laser:  Laser hmang pawhin 'cell'  kha an tichhe bawk ṭhin.
Hleh thlâk:
o LEEP (Loop Electrical Excision Procedure) - Electric chakna hmangin chhùl hmâwr ṭha lo lai kha an hlep thla ṭhin.
o Cone Biopsy: Chhùl hmâwr kha "cone" angin an zai thla ṭhin.
Chemte hmangin (Cold knife conization)
Laser hmangin (Laser conization)

Biopsy:  Colposcopy-Directed Biopsy:  Chhùl hmâwr enlenna khâwl, Colposcope an tih hmangin chhùl hmâwr an en a, a rinhlelhawm lai ber nia lang lai aṭang khân 'Biopsy' an la ṭhin a ni.

Chhùl Cancer ṭai darh dàn
Chhùl cancer hi  chhùl kiang  vêl hnai bâkah taksa hmun hrang hrangah a ṭai darh duh hle a. A darh nasat dâna zirin an ṭhen hrang leh thliah thliah a, chûng chu "stages" an ti a. Stage 1 aṭangin 4 thleng a awm a, Stage tin kha A leh B-ah an ṭhen hrang leh bawk.  Stage 1-ah hi chuan cancer pân kha chhùl hmâwrah a la awm a, Stage 4-ah hi chuan taksa peng hrang hrangah a darh tawh tihna a ni. Heng stage dinhmuna zirin enkawlna pawh a dang ṭhin.

Chhùl Cancer enkawlna:
Zai (Surgery):  He cancer hi a ṭai darh hma êm avangin Stage 1A aia nasa hi chu an zai meuh lo. Avàng chu chhùl kha paih kim vek mahse cancer kha taksa hmun danga a lo ṭai darh hman tawh si chuan zaiin  awmzia a nei tawh lo a ni. 

Hem (Radiotherapy): A tlangpui thuin Stage 1B chung lam hi an hem ṭhin. 
Chemotherapy: Hei hi chu chhùl cancer nasa lutuk tawh tlêma tawrh ziaawm nan an hmang deuh ber a, amah maia hmang lo vin hem (radiotherapy) nen an hmang kawp tlângpui.
Combination:  Zai leh hem te, chemo leh hem te, zai leh chemo te pawh a ṭùl dàna zirin an hmang kawp bawk ṭhin.
INVÈNNA: Hei hi a pawimawh lai tak chu a ni!  
Chhùl cancer hi hmuh chhuah hmà chuan tihdam theih a ni kan tih tawh kha! Hêng a hnuaia mite hi invènna kawng  pawimawhte chu an ni:
1. Pap Smear: Pap smear lâktîr hi a pawimawh êm êm a, duhthusàm chuan hmeichhia kum 21 a tlin aṭangin pap smear ti ṭan se a ṭha.  Engtia zinga tih tùr nge tihah ngaihdàn hrang hrang a awm a, pap smear ṭha pangngai tân chuan kum 3 dan vêla tih nawn a tâwk mai thei. Uluk taka kum 3 - 5 vêl dana pap smear entir zat zat chuan chhùl cancer zaa sawmriat laiin a titlêm thei niin an sawi. Engmah ṭhat lohna nei lo chuan kum 60 vêl an nih chuan Pap smear entir an titàwp theia ngaih a ni bawk.
2. HPV Vaccine: HPV (virus) laka invènna HPV Vaccine lâk hian chhùl cancer zaa 90 (90%) vêl zetin a vêng thei an ti. He vaccine hi HPV kai hmâa inchiu tùr a nih avàngin hmeichhia kum 9 leh kum 26 inkarte hnenah an pe deuh ber ṭhin.  Amaherawhchu he vaccine hi a man a to êm avàngin leh engtia rei chiah nge a vèn theih tih hi an la chian loh avàngin duh angin khawvêl pumah an la hmang kim hlei thei lo  a ni.
3. Condom: Condom hman hian chhùl cancer veina 'chance' a titlêm deuh thei.  Hei hian HPV kai engemaw chenah a vêng bâkah mipa chi aṭanga cancer tizual theia an ngaih prostaglandin chu a dang thei bawk niin an sawi.
4. Mei zûk loh: Mei zûk hian chhùl cancer a awmtîr thei a, zu lo chuan chumi chu an pumpelh dâwn tihna a ni. 

He article hi aziaktu 
Pu Dina, amah phalna thlapa repost ka ni. 
Kan mihringpuite abikin hmeichia tetan hriatzaunan leh enkawl daan kawng hmang an thiam leh zual nan tiin duhsakna nen kan repost e.
                                      .....................

Wednesday, November 30, 2016

Malsawmnak Hrampi si ve Aw!!


  • Pathian in Abram hnenah, “Na ram, na miphun le na pa ih inn taanta awla ka lo hmuh dingmi ramah feh aw. Tefa tampi ka lo pe dingih miphun tumpiah an cang ding. Ka lo thluasuah dingih na hmin ka thanter ding, cutin thluasuah mi na si ding.(Genesis 12:'1,2)
  • A hmaisabikah tuah ding asim hmaisa, cuṭhehlen thu akam, culen, Abraham cun Pathian thukam aco theinak dingah tuah ding anei hmaisa, cumicu, Pathian in feh dingih atinak hmunah thuawih zetih feh asi. Ciithlahtu  ropitak si dingah thukam hmaisabik Isak ahngah sung caan arei zet, asinan, akamtu arinum ruangah thukam cu ruahsannak thawn athinlungah beidong loin akai hnget asi kha. Cunah mal ka lo sawm ding atimi ah Pathian thlawsuah acemmen lo, ziang si umlai ti silen, nang thluasuahnak hram si hram aw tiin athluncih. 


  • Curuangah nang le  kei khal, Bawipa’n taksa le thlarau ah thluasuah in duh, cui thluasuah kan co theinak dingah thuawihnak tangah tuhlutawk dingih kawh kan si. Kan Pathian cun Athuawihtu pawl hmuahhmuah cu thluasuah pek inthiam, kan Pathian cu arinumih, athianghlim fawn, athuawihtu cun ziangruangah athutiam cu kan beisei lo ding!  Abraham khal cu thu aawihih, a ruahnak khal Ahnenih ahngat tikah athukam ahmuh bangtukin kan hmuh hlanlo beidong ding kan si hrimhrim lo, beidong menmen dingah  tukammi kan si lo. 


  • Cuimalsawmnak thutiam ngahzotu pawl hrangah cun thupek aum sal lala, cuthupek cu ziangmi asitilen, midang hrang vivo khalih thluasuahnak hrampi si ding hi asi. Pathian in amah zumtu le thuawihtupawl hrangih Athukammi cu beidong men loih ruahsannak thawn thlaraumitin cuan aw! Cuithluasuahnak ruangah midang hrangih “THLUASUAHNAK HRAMPI RAK SI HRAM AW."           

Friday, November 25, 2016

Thar Thawhlehna --- (Lo chiar ve chin mah teh)

Lalthutthlenga thu chuan, “Ngai teh, thil engkim ka siamthar e,” ati a. (Thuphuan 21:5)
Tuktin nithar leh engmai taktak te hian Lalpa faknan chiarsenloh huntha, hun remchang arawn chuahpui fo thin a, he nithar lawmawmtak chhungah hian a duhzawnga nungtur leh azirtirna daante zawmturin kan Pathian chuan duhsakna sangber min hlan fo thin ani. Chutiang ang bawkin tuktin nithar kan hmuh te hian, Lalpa daan leh zirtirna te zawm duh lova, amah aṭanga hlataka tlanbo theihna hunremcang (chance) tepawh arawn chuahpui vetho mai tihi kan hriat leh atan atha awm mang e.
Voitamtak hi te hi chu mu leh mal pawh awm hlek lo hian kan hun remchang, kan hun hlutaktak te hi Pathian faknan chuan dahthat keimah ni tana thiltha, remchanna zawnna chang pawh hre hlei lovin kan khawhral maimai thin chu anih hi. Achutianga mawl leh hawihhawm lotak kan nihchung pawh hian kan Pathian chuan min hmangaiha  athathei ang berin ruahmanna a la nei thei te hi avan lawmawm thintak em!! Chutiang anga kan sual chungchung pawh chuan kan dilna mawltete  tepawh mingaihsak in min chhang thin bawk.

Ngai teh..! voiin hi ni lawmawm chu ania, in siamtharna hun remchhang ber ni chu ani. Engti khawpin lo sual tawh mah la thinlung leh tihtakzet tharthawh duhna le in chirna thinlung nen ipan anih ngai chuan, pantu te apiang hnawl ngai lova duattaka lo kuangkuah thintu Lalpa anih zia hi i tem ve ngei ka beisei. Chutichuan, kan ngaihtuahna (senses) te thleng pawh hian amah duhzawnga hmangthiam turin kan in hlanfo te pawh alo ngai leh zel bawk ani. 

Voiin kan tih, kan chenmek ni le hun te hi Siamtu faknan hun remchangber  chu an lo ni, Pathian faknan hun ka nei lo kan tih hi chuan dawthlum kan sawi chiang tihna ani ngei ang, kan hun pekphal zatah a in nghat mai zawk ani. I huntha hi hlauh suh la, naktukah ti hek suh, naktuk hi i tan alo in herchuak lo te pawh ani thei. Remchanna leithiam i la, atamthei ang berin amah faknan hman theuh i tum ang u... Lalpan malsawm cheu rawh se..!!

Wednesday, November 23, 2016

Scientist Stephen Hawking nih kan vawleipi dinhmun achim ning

Stephen Hawking nihcun, “kan vawleipi sik le sa caktukin mu le mal zong nei hleng loin ai thlencaktuk ning pawl, kan khuasak cuahmahnak vawleipi  kan thurhhnawmhter ning le kan rawhter  ruangah  kan vawleipiah na men loin rawhralnak aphan lai, atu zawngah upa cu chim lo hngakchia chuakte hmanh nih theihkhawh in a um cang. Kan vawleipi chakleikam hrimhrim hmanh ahlani asining tawnte hmanh si kho ti loin cuhlan dinhmunnak in Degree Celsius 2 tamin alumchap ning pawl sis eh, vawleicung i  Cobon atam chin lengmang pawl ruang zongah siseh, kan vawleipi dinhmun hi thlingza ṭihnungza asi ko cang. Tuhnu aralai dingmi kum 1000 chungah asi lo hmanhah cunak hnung deuh zong cu asi kho men, cutikahcun mivialte thihthlu khawh viarnak vawlei chiatnak aphan kho tiin zumhnak zong anei fawn. 

Pakhat achimṭhan mi cu, minung pawl nih fimnak le thiamnak kan neihmi pawl zong hi kan mah le kan vawlei pumpi hrangah rawhter simaw, rawhnakah hmangtu si loin, kan vawleipi airawk dingmi vengtu le kilhkamnak tuah si dingin kan i zuam, kan hmanthiam aherh. Tuahcopmi fimnak, robot tibantuk, nuclear ralthuam sersiamnak tibantuk pawl hi kan khap i kan dinhtak ahau, hibantuk pawl hi vawlei rawhnak lakin le minung pawl hrangi rawhralnak aphan khomi lakah vengtu(security) an ruah. Asinain, hibantuk lei i ṭangcho cuahmahmi fimthiamnak pawl hi kan hmanthiam lo i kan luar chinchin asi ahcun hi kan vawlei pumpi nihhin namen loin atuar hrimhrim lai. Acukarlakah, ram tampi nihcun robot  minung bantukin ral ado kho mi hehtiah tuahkhawh hmaisatu an i cuh, an i zuam. 

Vawleipi nihhin rawhralnak avanphaktaktak tikahcun, vanlei boruak(space) hna ahkhin umnak hawlin kan vak kan vai, kan phar kan kio ahau te lai i, minung pawl hi kan malhvair lonak hnga, hmun kan hawl aherhte lai ati. Kan vawleipi nihhin second, minute, nikhat hnu nikhat in airawk cuahmah, kan sik le sa zong nih mumal fumfe set zong an nei kho ti lo, asinain, Stephen Hawking nih thilṭha(positive) avan chimmite pakhat cu aliamciami kum 50 in tuchunni tiangah kan thinlungput ning siseh, kan fimthiamnak nasatukin aṭhancho ning belte lunglawmhawk ngai asi ko, asinain kan fimthiamnak belte cu kan vawleipi le kan damnak caah sunglawitein minung nihhin hmang cio khawh kan i zuam ahcun, zeitluk sunglawi khi dah ava si chinchap hnga tiah abia adonghter. 

Karuahnak tlawmpalte ka vun chap ve lai: 
Vawlei mifim mithiampipi hna nih,  an neihmi fimnak zong cu sersiamtu Pathian nih apekmi hna an si dih ko, zeidinhmunah set ahdah kan um timi cu an minung fimthiamnakin aphakkhawh tawk cun ani dothlat sek ve, an hmuh an theihmi pawl hi mivailte caah hlawknak, ṭhathnemnak le ralrinnak akanpetu an si. Mivialte ka van titikah ahleicein kan nih zumtu caah ka van chimuar duhkhunmi cu: kan cathiangnih achim bangin  acahnak, aṭhawnnak copin ai rawk cuahmahmi vawlei, kumhlun lo ding vawlei ah atlawng alengmi, khua asami kan si, kan chan hi chanchia asi caah caanṭha nan hmuhmi poh hi sunglawitein hmankhawh i zuam uh tizongin kan cathiangnih akan chimh rih fawn, a hohmanh akumhlun dingmi kan um lo, kan nunnak zong ruahlo piin chumloh bangin miṭhep karah alak dup ko, cunun aneitu kan si kan i theih i, caanṭha kan neihmi poh hi, Bawipa hmai kan phak tikah kan hmai a kan hngaltertu asi khawhnak hnga lungfimtein thilṭhalo mertak ngamin aram le afelnak hawlhmaisat cio i zuam ko hna usih.

Monday, November 14, 2016

Pathian vehvaimi le akut thengtein asersiammi kan si

(A)Sersiamtu a um ti ruat dingin mitampi acawlcangh tertu cu zei dah asi ?
Aliamcia mi kum 3,000 hrawngah khan hlaphuahtu pakhat nihcun: “T’ihnungza le khuahruahhar ngai in sersiam mi kan si,” tiah arak phuah.(Sam 139:14).  Mitampi nihcun kan zumh mi le kan pom mi cu thilnung pawl an muihmel, an chuahkeh ning aphunphun kan zoh, kan hmuh tikah Sersiamtu ruangi avan chuak mi, avan um mi an si ti hi kan pom ning asi.(Sam 139:13-17; Hebru 3:4) kan rel ahcun fiang tein kan theih khawh, kan hmuh khawh.
Van a Sersiamtu le vawlei cungah minung khuasa kho dingin asertu nihcun nunnak zong aserchih fawn. (Sam 39:9) Pathian nihcun  minung pawl hi a kan chawnh tawn i, abia le hla akan vehvai tawn fawn ti cu fiang tein (Isaiah 45:18) ah kan hmuh khawh tthan. Curuangah a sersiam mi thilpawl nihhin aropitnak, asunlawinak an langhter hlei ah  thleidannak zeihmanh um lo tein adawtmi afale kan nunnak ah  kan lenglei theihnak men lawng si loin kan thinlung chung muril teah Athlarau thianghlim zilthlinemte nihcun akan vehvai zungzalnak i Amah cu sersiamtu asi ti kan theihfian khawh nak dingah akan canghvaih tertu cu Thlarau thianghlim lawng si loin mit i hmuh khawh mi a kutchuak, a sersiammi khuaruahhar thilnung pawl nihhin Sersiamtu a umtaktak, amah cu asi taktak, ti cu umawk thei loin kan thinlung i akan tuahtu cu an si. (Note: zeithil poh hi dawtnak mit in kan zoh ahcun an i dawhdih).

(B).Saram lakin sersiam mi kan si maw?
Kan taksa le saram pawl kan chuahkeh ning pungsan pawl ahhin i lawhnak zawntete arak um. Achan pakhat i alang ve mi cu, Pathian nih minung le saram pawl hi hi vawlei cungah khuasa ti dingin a sersiam mi kan rak si ruangah asi. Minung hmaisacem cu saram in sersiam mi si loin, vuidip lakin sersiam mi arak si ti (Genesis 1:24; 2:7) chungah fiangte in kan hmuh khawh.

Minung pawl cu saram lakah kan i thleidannak, kan danglamank cungcuang pahnih a um, cucu van tarlangh ka duh, zeidah asi tiah cun apakhatnak ahcun, “minung pawl nihcun theihkhawh nak, dawtnak thinlung, sersiamtu ttihzahnak ruahnak fimvarte kan nei.” A pahnihnak ahcun, “zungzal nung dingin sersiam mi an si lo caan ah kan nih minung hrangah cun zungtzal nung dingin sersiam mi kan si. Asinain, minung hmaisa cem nih Sersiamtu atthithruai ning, alamhruainak cu a pialtak diaimai  ruangah, a hnawl ruangah mi vialte nihcun thihnak cu kan in huah dih nak chan asi. (Genesis 1:27; 2:15-17) chung kan rel ahcun fiangte kan hmuh khawh. 

Bible nih fiangte in akan chimh mi cu ka caan anai cang ti hmelchunhnak atimi pawl lak i aitel ve mi cu cawnpiaktu maktara pipi, fimthiamnak, nal profet dangdang avan chuak te lai ati mi caan kan phan cuahmah cang. Sersiamtu Pathian i sersiammi kan sinak kawng hmanh tthittha in i cawnpiak huam loin, a olsam zawngin si maw, atanghmasial zawngin  si maw, kan i cawn piak ruangah hin, mitampi cu sersiamtu hi akan sersiamtu taktak asi tiin zumhngamhnak hmanh nei kho ti loin, lunghrinnak in akhat mi tor le cheng kan um cang. 
Curuangah cawnpiaktu lak hin kan i ralrin ngaingai a herh. Anih cu danglam le khuaruahhar maksak, sunglawi ngaiin a kan sersiamtu kan Pathian asi tihi lunghrinh nak pelte hmanh um loin Attangnemte ah dinh khawh ciao i zuam hna usih.