Friday, March 03, 2017

PERGAMUM-Khua-Khrihfabu-Sin-Cakuat-(Biathlam 2:12-17)

Pergamum timi hi Musia ram khuapi asi i, tu hnu ahcun Turkey ramchungah ai huam dih cang tuchan ahcun Bergama timi hmun khi asi tiah chim asi. Pergamum khuapi cu tipi umnak hmun in meng (15) tluk i hlami ‘Caicus’ tipi kamah ummi asi. Greek chan lio thok in mah hi khua hi khua minthang cia arak si lawng si loin Greek khuapi lakah ai dawh lei cempawl arak si ve fawn. Tlangpang deuh hrapah tlakmi khuapi asi i apumpuluk hin Greek miphun pawl ruahmannak(timtuahnak) tthatzia langhtertu ti zong in kan chimh khawh lai cu.
  • Hi khualipi chungah hin Siangpahrang (Eumenes-II) timi nihcun (Library) ropi taktak, maktara arak dirh. Zukkhernak sianginn a um fawn, an tangka laknak hrambik cu (Silver cawh, satthil vulh le savun puantthit le cattialnak caah savun siam) pawl hi an si hna. “Setan bawitthutdan (Setan’s throne) tihin milem biaknak hmunpi asi zia, Kaisar biaknak hmun asi zia le Rome cozah Siangpahrang lubik (Augusta) biaknak hmun asinak pawl chimfiang hau loin alangter ti ka theih khawh.

  • Khrihfabu dang ca akuat bantuk thotho in, hikahmun zawn i ca vankuattu cu Pathian asi zia fianter dingah “Vainam kap hnih hriam neitu” tiin a van i chal i, vainam hriamtaktak hibantuk an chan lio ahcun raldonakah an hriamhrei tthataktak mipawl laki pakhat arak si ve. Curalthuam tthataktak neitu cu amah (Pathian) asi zia avan fianter ta. Khrihfabu dang cakuat bantuk tthiamtthiam in (Pergamum) khua zong hi achimh duhmitak achim hlanah karlakteah duak tiin a vanfak ta, “Setan nih a bawitthutdan achiahnak hmuin asi kha ka hngalh....na ka zumhnak zong na phatsan hlei lo’. Setan zanlennak, hmun le ram pawl hi avakau dah mu!*********


Tuchan kan Khrihfabu ramchung zong ahhin azalentuk cang ko lo hme maw titluk khin a um cang. Tuchan Pathian si ko lo hme maw kan timi tampipi pawl hna hi (Setan aw) an rak si ziar kho men ko da kaw?

  • Vawleicung mithmuhnak in khuaruahhar tlukin ropi, cangkang kan Biakinn ropi taktak pawl siseh achung bung le rua sound system maktarara pawl siseh thilmanfak taktak pawl in kan ttamh, kan moihnak pawl vailte hi kan biak Pathiannakin kan ngai pawimawh deuh sual asi ahcun (Setan hmunkhuarnak le bawinak ram hmun) ah kan ser ko lai. Kan mah le bulpak cio hi van i zoh tthan usihlaw, milem biaknak hmun, Pathian duhloh zawng tuahnakah zeitluk khin dah hmun ahei luah vetawn hnga mu? Nifatin in kan mah duhzawng le herhmi tuahnakah kan caanttha vialte hi kan hman tawn hei si kaw, hibantuk thilpawl hi (Helram) zalamah akan nawrliamtu zong maw an hei si te mu?

Maw zumtu hoset hi dah na nun hruaitu cu asi, hodah na nunah bawibik asi tawn?” Mah hi ca na rel cuahmah lio zongah hin rak ruat ve hmanh, nanun ah khan zeithil nih dah hmun aluahtamcem? Setan caah  hmun na onhtuk sual maw?

  • Ka caah zumhtlak (Antipas) an thah lio zongah khan na zumhnak cu na tthialtak hlei lo ati. (Pergamum) Khrihfabu hi an zumhnak avafek hringhran dah! Greek holh in (Martus timi cu theipitu, asi loah zumhtlak le Martar) tinak asi. Zumtu hmaisa pawl nih khan Jesuh Khrih theihpitu si le Martar si kha pehtlaihnak an nei tiin an ruah. Zisuh Khrih hnung kan zulhnak lamah hin amah akan hlattertu le kan zumhnak akan hnungchittertu thil hi avatam hringhran dah! (Antipas) kha thah arak si, midang zong kha Zisuh Khrih hnung an chittak lo ahcun thah ve ding hmabak i an um lio ahkhan thihngamh in Zisuh kha fektein an rak i tlaih i, Acaah zumhtlak in an um ti kha Pathian nih atheih zungzal hna.

Kan nih zong Khrih kan zulhnak lamtluian ahhin harsatnak nepnawi aphunphun nih kan nunah thlichia hranh bang akan hranh caan aum vet awn, tuforhnak kan hmaikaah tongtham khawte ah an um zungzal fawn. Hibantuk dinhmun avan phak zongah acaah zumhtlaktein kan um i, acaah Martar zong huam in amah kan ttanh phot i alam kan ttan phot asi ahcun kan harsatnak le kan buainak vialte zong hi akan theih zungzal, zeitikhmanh ah aphilh bal lai lo.

  • (Pergamum) Khrihfabu hi acaah zumhtlak an sinak afak hna lioah alung an tlingzaan loh ti cu aholhkam hin kan hmuh khawh. An Khrihfabu chungah cawnpiaknak sual nasatuk in avan luhtikah cu cawnpiaknak van luhpitu cu (Nikolas) le ahnungzultu pawl an si. Nikolas hi Khrihfabu hmaisa lakah Upa pasarih laki thimmi Judah miphun lakin Khrihfa hruaitu hmaisa asi. Church father laki pakhat asi mi (Irenius) nih attialmi acauk ahcun Khrihfa Upa pasarih chungah aitel ve mi (Nikolas) cu cawnpiaknak hmanlo chungah apeng diam ati. 

  • (Tertulian) zong nih achim ve mi cu, “hurnak le tisa nuamcennak leiah akal” ati fawn. (Clement) hitihin achim ve fawn rih, “Nikolas le azultu pawl cu mehehhur bantuk (Lascivious goats) an si” tiah ati. Tulio kan chan zongah hin cawnpiak danglam maktaktak pawl an leng cuahmah ko, zeiti va um zongah poi tilem lonak nun tibantuk, nupa sinak zeirellonak heitibantuk hin mikip thinlungah fektukin hram athlak thluahmah cang. Mah le bulpak nung  cio zong hi buaithlak aitimi kan tam ko cang. 

(Nikolas) cawnpiaknak ahhin Pathiandawtnak zaangfahnak (mercy) timi hi ahleiluattukin an i lak riangmang i, Azaangfahnak tangah cun milem biak zong poi lo, nupa sinak zong duhpoh i hman zong hi apoi lo, athiang viar an ti(William Macdonald Commentary). Milem biaknak ka van titikah biakam hlun ahcun Israel  pawl nih Pathian si lomi pathian dang an biak mipawl, serchom pathian, an biak ning pawl kan hmuh khawh, Biakam Thar ahcun milem biak hi khuachia biaknak phunkhat ruah asi.

Zumtu tthenkhat lak zongah hin milem cu nunnak anei lo ti theih ko bu zongi milen biatu pawl he i hawikomh zong poitinak nei lem lo,  an lak i vatthut va to ve riangmang i an i thawinak thlai siseh, buh le sa va ei zong poi vatinak va nei lem lo, mah le mah vaithurhhnawmh mi kan um tawn. Cuthil lak ahcun Khrih hnungzultu Paul nihcun i ralring dingin duhthawhset tein akan cah mi asi. (1 Kor 8:4, 10:14).

  • Tuchan vanti tthan ko rih usih, kan chantiluan hi faruahthawh bangin acahtukah hin achuk le cho ah thlukmathlak loin akan thui thluahmah ko. Zumtu nunah hin biatak nun azawr, dawngdahnak nun cu tisuar bangin aliam thluahmah cang ti usihlaw kan chim sual lem lai lo dah! Milem biatu lak zongah siaremhuarin Kan tthu Kan to kho cang, an lakah kan nun hi i ralring khun ding tu khi kan si. Milen hmaiah vakun kher, khup vaibil kher lo zongah hin ahuapzau zawngin van chim ko usihlaw, Asersiamtu nakin asersiammi kan ngai pawimawhnak vialte hi milem biaknak phunkhat asi kho ve hnga lo maw? 

  • Pathian duhzawng kan kaltak riangmang i, aduhlo zawng lam kan zulhhrimnak pawl, abiathiang relnakin social media kan buaipi tuknak vialte hna hi milem kan biaknak cikhat asi kho ve tthiam tthiam hnga lo maw? Hi vawleicung ticun akautuk rih kan kiang le kap te hmanh hi van cuan usihlaw, nupa sinak zalentuk, uakcuaktuk hmannak pawl hna hi phehthu lo te cun kan chantiluan nihhin arauh hlanah Khrihfabu chung zongah atlirh in akan tlirh te lai. Sualnak tthangcho caktuk caktukmi chungah kan i paih thluahmah cang ruang zongah asi ttheu lai dah tlangval/nungak hnahkhat zong nih Pathian hmaika le minung hmaikaah biakamnak set nei in chungkhar ser timhnak zong azawt thluahmah cang fawn.

Khrihfabu chungah hruaitu upa, lutlai zeimawzat zong nupa sinak leiah ai thiarfilim tuk lomi zeimawzat poisat nei lem lomi an um lai loh tihi ho dah achimngam ti? Cutlukin chanchia mi karlakah alengmi kan si cang. Hibantuk sualnak phunphun pawl hi zamtak, hnungchittak hi Pathian nih aduhcemmi cu asi. Cu sualnak kan simh duh lo ahcun Amah thengte van ra in, ahriamtukmi Avainam i kentahrat in amah cinfel, celek hi aduh! Sualnak khurchungah hi vawlei nuamcennak le diriamnak pawl cu kan nunah avurh in kan i vurh  i, aduhlo zawngin chaw le va kan i hui duhnak thinlung vialte Pathian nih afihtuk hringhran cang. Hivialte hi kan simh lo asi ahcun kan cungah zaangfahnak nei loin avainam acelek sual lai ti hi aphan umtuk hringhran dah!
  • Hmuhkhawh mi Khrihfabu le Akhrihfabu pawl hi Pathian nih arfanote bantukin ahuhphenh mi le aawp mi kan si. Tiborhbang asiang lo, amitnote bantukin avenmi kan si. Aduhning bantuktein athianthlimnak ttawmpitu kan si bantukin chunglei in siseh, lenglei in siseh kan nun ruum nguaimaiin akan tuah tawntu thil vialte hi kan ralthuam tthabik vainam kaphnih hriammi bantuk Pathianbia hmangin kan rak hmeh leng langmang ahau.
  • Kan sual pawl kan i ngaihchiah i, aduhlo zawng thil kan tuah tawnmi pawl kan maktak phot asi ahcun kan PATHIAN nihcun laksawng sunglawitaktak pek dingin akan kamh. Culaksawng cu “Teitu asi mi hna cu thuhmi manna changreu kha tlawmpal in ka pek hna lai. Cun lungrang zong pakhat cio in  ka pek hna lai i lung cungah cun acotu cio lawng nih a sullam an hngalhmi minthar kha an i ttial cio,” tiah ati.

Hi vawleicung tlik kan i zuamnak lamah hin asunglawituk mi laksawng (VANRAM SUNGLAWI) kan co khawhnak hnga (TICKET/PASSPORT) hlawh ding aum ti hi kan theih aherh fawn. Paul nih achim bangin thlacamnak he hramhram nun kan neih aherh tuk fawn. Cubantuk minung pawl sin ahcun asunglawituk mi laksawng zungzal nunnak cu pek an si lai. Mizo hlaphuahtu nihcun, “Vanram panh in kan kal laiin chumte alo zing tthina, mahse kan kalpel hun chuanin thim leh thawpik akiangang” ati...Aw cuni cu caan phak ding cu ka vaihngahhlap hringhran dah! 

PATHIAN salpa John bantukin...Amen- Bawipa ra ko cang tingamtu si dingin abiathiang athar in nan nunah in thlawchuah ko seh.

Thursday, March 02, 2017

Tilum-(TISA)-Din hi-A phun phun in-A rak ṭhatuk-Hringhran-(Healh Care)

Ti hi minung kan nunnak ah aherhtaktak mi asi tihi chimtam hau loin kan theih viarmi asi. Ti tel loin sau zong kan nung kho fawn lo ti zong ka theih fawn. Doctors pawl nih nitin in ti hrai (8) tal hi cu kan taksa ngandamnak caah kan dinawk hrim asi tiah an chim fawn. Cutluk tiang i tidin dingin a kan cahttualmal ah kan aruahawk le atuahawk kan rak philh tawnmi cu (tisa) din hi arak si.
Kha le..! (Lifehack.org) pawl nih tilum/tisa din atthathnemnak tiin an chim mipawl rakrel ve tuah:

1. Kan taksa rittuk dingmi arih ter lo
Der deuh i um na duh asi ahcun tilum ding tam i zuam. Zing na thawhka tein na tilum din dingmi ah tanphaya darkeu khat hrawngin sawr law mah cu dinchih. Tilum nihhin  (Adipose tissue, boddy fat) timi  kan taksa thau pawl cu kehter khawh hna.

2. Hnar le hrawm hrekhrawk caah attha:
Tlangrai tlunh le khuh siseh, hrawmfah (sore throat) caah tilum din atthataktak, ziah ti ahcun kan khak khal ding kha amanter caah kan thawchuahnak in lengah olsam tein lengah khak chuahkhawh asi. Hromfah pawl zawng achawn khawh, hnarping zawng aziaumter khawh.

3. Nipawl thlatin thinei caah tilum hi atthataktak:
Kan pawchung i tilum aluh ah khan kan pawchung tithrawl pawl kha ati nuam, cu nihcun thlatin thineih lio i paw le taifak tibantuk zong a chawn khawh tawn.

4. Taksa chung ummi turchia pawl hlonhnak caah attha:
Tilum/tisa kan van dintik ahhin kan taksa chung liinsat (temperature) arak sang i, kan taksa van lum, acaan ahcun kan thlang tiang zongin avan chuak tawn, cu nihcun kan taksa chungi ummi turchia pawl cu lengah arak hlonh tawn. Ahleicein na din dingmi hraiah tanphaya ti cawhlaw atha chinchin.

5. Vuntar tuan ding aven:
Kan taksa vun cell pawl aremtonh, atuahttha tawn. Kan vun aizam khawhnak (electricity) acahter tikah kan vun tar ding lakin arak vennak chan cu asi.

6. Hmai Arsik chuak ding aven:
Tilum/tisa kan dintikah kan taksa athianter, cu nihcun Arsik tibantuk hmaibol ding effection lakin aven khawh.

7. Sam ca zongah attha:
Kan sam keuhnak ahram thahri acakter lawng si loin tthatein rian attuanter khawh, sam adamter pinah sam anemin atleuter chap. Cubak ahcun sam atthancak ter. Luval neimi ca zongah attha fawn rih. Tisa dingnak nihhin luvun ahnawnter cunihcun luval nei lo tein avan khawh.

8. Thisen luan ning acakter, nerve system caah attha:
Paw asaci lemlo mi caah attha khun. Rawlei hlanah tisa hraikhat in ding law, rawleikhawh hnuah nazi khuai hnu hrawngah hraikhat van ding tthan hmanh pum lei Digestion caah thil tthataktak asi. Zunzun, pawngkal leiah harsatnak neitu pawl hrangah asunglawi in attha khun.

Zing thawhka te i Bible study pah, carel pah in thisa/tilum kan dinmi nih khin kan ril chungi kan rawleimi cambang pawl kha atleuh hna caah rilchung thianternak ah thilttha taktak arak si. Cucaah Phaisa tampi dih hau loin kan umhmun tein kan ngandamnak caah kan tuahkhawh mi Natural medicine tete hi cu teimakin tawhkhawh cio i zuam hna usih. Na ngan adam ahcun na ttuan khawh lai, na ttuan khawh ahcun eiawk na hmuh lai, eiawk na hmuh ahcun nai nuam lai, nuam le ttuan khawh peng na duh asi ahcun na ngamdamnak ding ruat, tuahkhawh i zuam.

Nupi le Theihthiam hi Chungkhar Thawtnam Theihkhawhnak Asi

Nu pawl kan diriamh hna va si hleng lo khin nupawl nih thlatin an tuarmi, an tonmi tong le tuar loin Pathian nih a rak kan sersiammi hi vanruahset ah khin zeitluk vannei khi dah kan hei si. Kan nupi le nih hin thlatin in thi an nei tawn ti kan theih, hibantuk caan ko ahhin kan nupi le nih kan theihthiamnakan  herhtaktak ti hi kan theih thiam attha. Mithiam pawl nih an chim ning ahcun hibantuk caan i an umtuning pawl cu atanglei bantuk hi an si hna:
Ahlan i thil zei i an rellem lomi ah khin an lung arawk a ol, an ngaihchiat a ol khun. 

An lu afah lawng si loin rawlei huam lo tiangin an um caan zong aum fawn.

An ttang cung deuh zawn hi afak tawn fawn.

Ih hi an duhdeuh bik mi asi tawn, an cawlcaang huam lo.

An pang, an tai afak tawn fawn.

Atthen le bang cu an rawleika athawbak lo.

Thil zei si lemlo tete ah an thinhan a ol khun cuang.

Hibantuk thiltete hi nupawl nih an ton/tuarmi ruangah an thinneih (PERIOD) lio ahhin cun pasal theihthiamnak hi an herhtaktak. Ahleice in rawlchumh, tikhin, chumhchuan tibantuk caantete ah. Zeiruaram lotuk i nupi le sik le caak, hro le cer menmen ding an si lo. Na koppi na nupi na theihthiam, na dawtthiam asi ahcun alet in dawt nai hlawh lawng si loin chungkhar thawtnam ning taktak cu na tep khawh lai. Dawt ciocio ahcun nupi le dawtthiam hi rawlhmeh thawthaw i mehkhawhnak asi....Capoh!

Tuesday, February 28, 2017

NUTE-Kan Thinlungah-Na Cam-Zungzal-A Sinain-Kan i Lawm

Harvey le Sophy te fanu Jemima Layzell cu  kum 13 mi asi lio tein siangruninn cawnnak  leiah thinlung apetak mi arak si. Culawng si loin ni nikhatkhat ni ah caṭialtu minthang pakhat si kho ding tiangin ai zuammi zungzal mi asi. Hla lei siseh nunphung lamlei kong tiangin ruahnak le thazaang asunhsak taktakmi fanu danglam tak asi. Voikhat cu ruah lopiin an umnak hmun Hrton, Somerest i khua an sak cuahmah lio ahcun ruahlopi khin (abuai) cucaah arianran khawh chungin lekmalak tiah siizung lei panh in an tlikpi colh. Cuticun, athluk  chung i thisenzam kal ning a hmanlo ruangah vanduaithlak ngaiin March 14, 2012 ah khan anunnak cu aliam.

Jamima Layzell taksa le thlarau nihcun hi vawlei hi kaltak cang ko hmanhsehlaw, ataksa ṭhen hranghrang belte nihcun minung pa (10) sinah umzia nei le sunglawi  tein hi vawlei cung  thlum-al zong cu an tep ve rih hna. Jamima Layzell nih a thihhlanah anu le pa sinah athih hnuah ataksa cu midang hrangah ṭangkai tein hman aduhzia arak ruah lengmang tawn hna. Avan thihtaktak tik ahcun abiacah ning bantukte cun anu le pa nih aruangte cu hei kengin ataksa cu aherhtu poh nih hman awkah ti ah doctors pawl sin ahcun an va pek. Jamima Layzell ruangah sau hmanh adam an zumh ti lomi minung pa( 8) nihcun damnak an hmuh i, khuahmu kho lo mitcaw pahnih zong nihcun hivawi cung i Pathian sersiam mi thil phunkim cu an van hmuh khawh phah ve fawn.

Alung (Heart) tu cu hngakchia kum (5) asimi sinah pek asi, acuap(lungs) cu kum (14) hngachia sinah pek asi fawn, athin (Liver) belte cu nausem thla (10) asimi sinah le kum (1) mi sinah pek asi fawn. A kal (Kidneys) zong cu kum (19) upa le kum (24) i upa sinah an pek fawn. Zun lam ṭhalo mi pahnih kum (40) asi mi le hngakchia kum (3) asimi sinah (ala) zong an pek fawn hna. Amit pahnih belte cu khuahmu kho lomi (mitcaw) pahnih hna sinah pakhat veve in pek an si i, cu mitcaw pahnih nihcun  Layzell zarzo in khawceu dawhte cu an van hmuh khawh ve cang. Amah theih zungzalnak caan Memmorial service cu Taunton School Chapel ah May 21,2012 ahkhan raktuah asi, cu service ahcun thihhnu i mi pariat nunnakah nunphung pangai tein an nun khawh ve nak hnga caah tiin taksa ṭhenhrang hrang apetu JAYZELL cu sunglawi tein an thlahliam.


CAWN DINGMI:
=============
Jemima Layzell bantukin mi pakhatkhat hrangah hin mithluachuak mi kan  si ve kho ti hi kan theih attha! Kan va si khawh lo zawng hmanhah mihrang ahcun hnahnawhnak petu si hlah usih. Jemima Layzell thih hnu ah amah ruangah anu le pa telhchih in minung (10) nih thinlung, taksa damnak an co, ava sunglawi hringhran dah. Asinain, kan Bawipa Jesuh Khrih nihcun athih hnu ve ahcun taksa le thlarau damlo pawl hrangah damnak, athianghlim lo mipawl nih thianhlimnak an hmuh, zungzalnunnak lam tlaumi nih zungzal nunnak lamdik cu an hmuh, thazaang adermi hna nih cahnak thazaang thar he an khat, miralchia pawl zong nih, ralṭhatnak in an khat...cubantukin nang le kei zong Jesuh nih akan cahtami bantuktein midang caah nun manneitu si ding hi akan duh, mithluachuak mi siter akan duh. Mihrangah thluachuahnak hrampi si ve tuah!!!!

Note: Remcaan ningin ka van leh mi asi.....mahcun hmanthlak ka van tarmi pawl khi amah hmanthlak taktak pawl cu an asi)

Sunday, February 26, 2017

Tlangval-sinah-Biacah-(Rel loin maw um lai ci, na theih hrimhrim awk asi)

Voikhat cu hawikom ṭhataktak, mi le bang nihcun zu le mei ciaomau nan si ko ti tiangin an capoah tawnmi hna kawikom pahnih cu zaanlei unauhmelpalh tluk ti hrawngah khin zalam an len pah cun bia an i ruah.

Tlangval pa(1)nak nihcun: Ka kawi nungak muidawh, dunning taktakmi uar deuhmi ka nei tiah ahei ti.
Tlangval pa(2)nak nihcun: Mah cu nungak cu  ho dah asi?

Tlangval pa(1)nak nihcun: Cu nungak nu cu midang bantuk asi lo, afel bak, ka duhzawng asi fawn, ka duh bak ko.
Tlangval pa(2)nak nihcun: Ka duh, ka uar, tibantuk hi zeitinak hmanh asi lo, nungak thamtham cu voikhat hrawngin nupa sinak(SEX) hmanpi hnu ah, kaltak diam hna usihlaw, an nak ṭha nu tor le cheng an um ko.

Tlangval pa(1)nak nihcun: Cubantuk sawhsawh men cu asi lo kaw, ka duhtuk hi nute hi cu, ahrim hrim in cubantukin kan umawkah kan mualpho lai cu ta!
Tlangval pa(2)nak nihcun: Pa tham cu kan mualpho ṭung lo, nu lawng pei mualpho mi cu si ko cu, kan nih pa hrang tham ahcun zeihmah asi lo.

Tlangval pa(1)nak nihcun: Ka kawi na ruah ning hi asi lo eh! Ka duhbak mi asi, mualphoter hi ka siang bak loh, athianhlimnak hi bawrhbang ter ka siang lo cunak cun kan i neih hnu-ah nupa sinak cu kan hman te ko lai hme cu.
Tlangval pa(2)nak nihcun: A cuti ko i thih duh khop in na duhmi ho hme si ka chim ve tuah?

Tlangval pa(1)nak nihcun: Ningzak nawn khin, van chimtaktak ding le azenh fawn, asinain zenhnawn bute cun, cu nungak muidawh le duhnung, iangnei mi cu....na na farnu asi tiah avan ti ai!
Tlangval pa(2)nak cu: A hawipa nih arak duhtuk mi le arak dawttuk mi nungak cu afarnu asi ti atheih hnu cun aning azahtukah amit zong a aungam ti lo, acaanah alu ai kheuh thulh, akutzungpi ai dawp thulh umawk hngal loin atal buai.

Note: Nupi/pasal nei cangmi  aho kan si  zongah zeiruangah hind ah, kan innchungkhr, kan nupi le kan far le pawl cungah phan ding cu chim hlah achim hmanh aduh in kan duh lomi cu mi fanu dawttuk mi cungah an mualpho zong zeipoi loin ruahnak thurhnawn le fihnung nunzia le ruahnak hi kan ngeih tawn hnga?
  • Nu pawl hi kan nu le bantukin kan zoh ding an si lawng si loin kan farnu le bantukin ruahnak thianghlim te he kan zohawk an si. Thurhnawmh ter ding an si lo i, kan kilven hna awktu an si deuh tihi pa ka si ve ko aitimi paoh nihcun theih hna usih. Na nu, nafar, na minung hawi nungak na zah thiam asi ahcun nang zong minungah an in ser ve lai, Pathian duhzawng thilti hi zeitik hmanhah alak bal lo. 
Min thup ziar....

Hawidawt-Hna-Pencil-in-Nun thar-Cawng-Ṭhan-Usih

Pencil hi ṭhatein ca kan ṭial khawhnak ding le hmantlak si ding cun ṭhatein zum hmaisa ahauh bantukin minung zong hi hmantlak si ding cun kan nun taathriam lengmang kan herh ve.

Kan catlapah pencil in ṭial sualmi kan ngah poh asi ahcun khephiat aheu tawn. Nitin kan nunah thiltih sual kan neih tam paoh le kan diknak, zumhtlak kan sinak pakhat hnu pakhat in aziam tluahmah ve tawn. 

Khephiat nihhin pencil i aṭialsual mipawl thiangtein aphiat piak hnuah ahnawmtam cu lo diamin kan chim tawn. Cubantukin kan dik lonak/kan hman lonak, kan kaltak diam i, hlonh aherhmi pawl kan hlonh zawkzawk aherh.

Pencil hi kan hmantam paoh ahcun atlum diahmah ve, achan cu aherhnak zawnah kan hmantam ruangah arak si. Mah ṭanghma sial loin midang caah mithluachuakk si ding hi Bible nih akan cawnpiak ning te zong asi fawn.

Pencil ṭhenkhat cu alenglei milzerzi tein hmangcak umtaktak an tam rualrual in achungmu rak rop i kiak duh ngaimi a um tawn. Cubantukin kan nih zong lenglei milzuar nak cun chunglei thianhlin abiapi deuh.

Pencil hi abiapitnak cem cu alaimuru te khi asi. Cubantuk ṭhiamṭhiam in kan nih zumtu aitim vialte kan ca zongah aherhcem mi cu chunglei, kan thinlung muril hi asi ve.

Note: Curuangah hal uh law pek nan si lai titu Pathian sinah kan tlamtlinnak le kan famkimnak takatk cu aum. Hi athi kho mi leitaksa sawhsawh hi cu miṭhep kar chungte aṭha i a sual ṭhan zungzal mi nun asi caah, kan nunnak thunun kho dingin nawlngeitu Bawipa sinah caahnak hal zungzal usih.

Saturday, February 25, 2017

"I RATHER HAVE JESUS" ( Jesuh neih ka duh deuh timi hlaphuahtu)

“Jesuh neih ka duh deuh” timi Christian hlalarcemmi lak i ai telmi arak si hleiah hi hla arak umnak chan le an rak phuah chan abia le hla hi na rak thei bal ve dek maw, na rak ruat ve celngel bal maw? A phuahtu cu ka van tarmi hmanthlak RHEA F. ROSS MILLER  hi asi. Athluk atuahtu hi George B.Shea. Ithaca, New York in meng  (8) tluk hla, Brooktondale khuaah Grampa Ross ti i, an auh tawnmi  Martin  le Bertha Ross nupa nih cun fanu Rhea F. Miller cu an neih i, an fa neih chun fanu fangkhat te asi. Rhea  pa ‘Grampa Ross’ cu zu suaimi(addict) asi. Zumhnak lei le bangah cun azei hmanh  chim ding khi  a um lo, asinain a changtu anih belte cu zumhnak leiah zohchunh tlak zumhnak fek angei mi asi. A nu thlacamnak le a zumhnak ruangah a sunglawi tukmi lehnak an van dong, an mang hmanhah an ruahbanh bal lomi a pasal zu (addict)zungzal mi cu manglam bantukin zusal sinak cun a van chuak diam ai!! Cuticun  Pathian rianṭuannak leiah  lut in Martin- cu caan tawkfang hnu cun an khua Baptist Khrihfabu ah Pastor rian aṭuan. Baptist ah an chungkhar in an lut, an chungkhar member-ah hin Howard Vassar Miller- a um ve i, kum-16 mi a si i an sinah um in a ṭhanglian mi asi.

Colgate University in Boih alak ( graduate ) hnu ah,  Rhe F. Miller he cun an van i nei. Kum 1922 ah Rhea- nihcun a kum 28-nak a hman cuahmah lio asi, ṭumkhat cu zanleiah aleng chuak i, a rauhnak ka le kipah avaivaun ti si, ruah lopi in a pa nih zusal in a van chuah ning pawl le a testimony sunglawi tukmi pawl “ in le lo, chaw le va zong nih a cawk khawh mi thil sunglawi” atimi pawl  tangka le sui le ngunnak hmanh in  JESUH NEIH HI KA DUH BIK” atimi  nihcun athar in a nunah a van phuan ṭhan tikah cun,  Hi hla lartuk mi “ JESUH NEIH KA DUH BIK” ti hla hi a van phuah chuahnak ahram cu asi.
  • “I’d rather have Jesus than silver or GOD;
  •  I’d rather be His than have riches untold;
  •  I’d rather have Jesus than houses or land;
  •  I’d rather be led His nail-pierced hand”

Hi vawlei rothil chawva vialte, nungak dawhdawh si hna seh, rumnak, inn le lo ṭha neih hmasat  hi a va nuam lai ve aw!! Cu hnu ahcun zumhtlak taktakin Bawipa rian ka ṭuan lai i, thlarau tlau zong tampiin a sinah hruai khawh kai zuam lai, thawhlawm ah siseh athawh tamtam ka van si lai  i, thawngṭha chimtu ṭhaṭha chuah khawhnak lam a van i hawng ko  hnga lo maw? Asinain, amah JESUH KHRIH a hmu faingtu nihcun hi vawlei thil mitṭhep karlakah aziam ko dingmi thilpawl lakah hin an i hngat ballo, zeitik hmanh ah ai rawk kho ti lomi le rungrul le cerik nih a ei khawh ti lomi JESUH KHRIH hi an nunnakah an rak ithim hmaisat caah “JESUH KHRIH NEIH KA DUH DEUH  LEI ROTHIIL NAK IN” tiin an nitin nun hram an rak i thok zungzal khi arak si deuh.

Kum 1939 ah khan  Idaho, Northwest Nazarene College ah Dean of Religion in a rak um.  December 28, 1948 ah a nupi le fale pawl kal takin a van Pathian sinah ai din. Piano tum thiam ngai Rhea- nih cun  a pasasl thih hnu cun piano tum cawnpiak in khau a sa  ve noknok i, Pathian rianṭuan thil pakhat asi tiin serious ngaiin a thilti mi ahcun a theih khawh tawkte cun ai zuam ve. Asinain, Pastor fale tu cu  “ an bu ah an hman ṭangkai khawhnakah” tiin alakin a cawnpiak tawn hna. Cuhnu cun  Rhea-  nih cun  Pakinson zawtnak (taksa lei-ah harsatnak  pe khotu, thluak le thisenzam he aipeh tlaimi zawtnak) cu neih hram avan i thok, cu zawtnak cun a ban kehlei cawlcanghnak a van dongh ngai cang, piano tum zong cu i dinh hau tiangin a van um. Kum 1966 ah khan hi vawlei thil  vialte an i dawhnak le an sunlawinak vialte  le thil sunglawi  vialtenakin aithim deuhmi a khamhtu Bawipa Jesuh sinah zungzal in hi vawlei ṭah le aihram nak ram  cu achuahtak ve.
  • "Than to be the king of a vast domain
  • Or be held in sin’s dread saway;
  • I’d rather have Jesus than anything
  • This word affords today"

Ram a kauh khawh chung kau mi ram  uktu van  si ding cu zeitluk khin dah a nuamh lai ti khi na ruat bal maw? Mah duhduh mi nei khotu dinhmun ah na va um kho lai khi si kaw, van ruat ve hmanh, cubantuk i hnangam le nuam hlei cu zei khi hme um hlei ti hnga? Duhmi paoh neih naki, thildang nuamhnak zei thil hme, hi vawlei cung minung nunnak ahhin a um ti hnga? Asinain, cu pawl cu neih hmanh law, sual nih nanun auk asi ahcun na thih hnuah zungzal mih a thiam ti lomi (HELL) chung i na tlak thotho ṭungah cun zeidah a hlawknak um hnga?  Dam chung  lawng daih sunlawinak le sunparnak pawl hi hngar tawn ko hna hmanh usihlaw,  zungzal nunak a kanpetu  JESUH KHRIH hi kan dawt i kan i thim zungzal deuhawk asi. Hi hi zumtu nifatinte i kan herhmi cu asi.

Kum 1932 Pathianni zingkhat cu, tlangval kum 23 mi,George Beverly Shea- nihcun a awnmawi tumnak Organ te cu thlah siang loin ai ken zungzal ti asi. A cungah cun hla cang, a nu kuttheng tein ṭialmi, paper te cu a chiah. Chu kutṭial cu tutiang hin a theih khawh rih. Cuticun a thluk tuah hram aithawk, hi hla hi a nu nih Rhea F.Miller- nih a phuah mi “Jesuh neih ka duh deuh”timi  a copy chinmi  kha a si. Hla fang cu ṭhatein a van zohṭhan tikah cun:
  • “I’d rather have Jesus than men’s applause;
  •  I’d rather be faithful to His dear cause;
  •  I’d rather have Jesus than worldwide fame;
  •  I’d rather be true to His holy name”

“I’d rather be true to His holy name” ti zawn a van rel lio ahcun a taksa nih khin umawk bak khi ahngal ti lo, cu hla nihcun anun muril hi a khawihtuk hringhran, cu hla nihcun anun hi a ciah hnehtuk lawmmam, vawilei, rili nih ahnih bantuk khin anun vawlei taksa cu hi hla nih tuarhawk ṭhalo tiangin ahninh asi bik. 

“Hi hla hi aralaimi Pathianni  ah khin sa tuah” tiin sawmnak zeimawzet a dontikah cun  a voikhatnak hrangah hi hla dawhtuk mi le sunglawi tukmi  zumtu pawl nih asak acim in kan cim khawh lomi cu Bawipa hmaiah lungkuai, lungzur mitthli luang riahmah bute cun avan sak. Culio i a rak i khawmtu mipi pawl nihcun vawlei cung tlirhtertu hla ropi asite lai timi hi an arak ruatthiam hrim lai lo dah. Kum1947 ah khan, Evangelist minote  kum 23 hrawng asimi sambuang thur nawnte Billy Graham-  sinin  a crusade- nakah hlasa dingin (soloist) hrangah  sawmnak ruah lopi cun avan dongthut ai, cuticun Billy Graham Evangelistic Association-ah hlasak leiin Bawipa rian cu a ṭuan chihcolh, tuni tiangin amin vawilei theih in a um zungzal, zumtu hmaisa pawl nih an nun kaltlang in Bawipa arak i phuan ning, lei thlawnthil suile ngun , chaw le va nak in “JESUH NEIH KA DUH DEUH” an van ti khawh hi cu cawn tlak nun hi an va si hringhra dah, kan nih nih teh thildang vialte nak hin “JESUH NEIH KA DUH DEUH THIL DANG VIALTENAK IN” kan ti kho ve hnga maw?

THIEHDINGMI:
Born: 1894, Brooktondale, New York.
Died: 1966, possibly in Chillicothe, Ohio, where her daughter Betty Quanstrom lived.
Buried: Quick Cemetery, Caroline, New York.

Jesuh nih thlichia le tilet nawl apek hnanak kawng-(Marry A.Baker hlaphuah mi)

Hi hla phuahtu hi Mary A. Baker a s ii, a thluk siamtu belte cu H.R.Palmer a si, a hla le a thuk hi ai remtuk hringhran, a thluk he i rem in, a chord chiah ning pawl zong hi ai dawh in sak hi a nuam khotuk hringhran. A music a van i vorh sannak hmun, chord 7 a van hman mipawl hna khi ai dawhtuk hringhran. 
A hlathluk siamtu nih hin a hla kalphung arak tlaihfuhtuk tihi theih khawh asi, cuhrawng zong ahcun  achord zong a van hman thiam hoituk fawn, culawng si loin  ahla musical sign a van chiah mi zong nihhin a hleiin avan dawh zualter chinchin. Hi hla a cangkhat nak hi JESUH vawlei a len lio i, thlichia le tilet nawl a pek hnanak cungcang avantarlangh duhmi kha asi. Jesuh le a hnungzultu pawl 'Lawng'  an cuan cuahmah lio i, thlichia le tilet nih umawk hngal loin a nuai len lio hna caan i a zultu pawl khawruahhar, vansang, lungrethei, lungcimit in an um lai ning kha hihla abiafang pawl khin theih khawh an si. 
  • Maser, the tempest is raging!
  • The billows are tossing high!
  • The sky is o’ershadowed with blackness,
  • No shelter or help is nigh;
  • Carest Thou not that we perish?
  • How canst Thou lie asleep,
  • When each moment so madly is threat’ning
  • A grave in the angry deep?

A hnungzultu pawl nih lungrethei vansang ngaiin an um lio caanah
thaw ngaiin aa hngilh cuahmah mi JESUH cu an va thawh, Jesuh nihcun lei le van Bawibik asi zia le uktu asi zia alanghter i, thlichia le tilet pawl cu nawl a pek hna lio caan i, A hnungzultu pawl nih an khawruahhar ding ning le an muihmel ah lawmhnakin an khah lai ning ding zong khi a hla biafang pawl vanrel khin mithlamah van suaikhawh an si fawn.  An cuannak lawngah khan lei le van Siangpahrang a cuang ve tikha thei hnasehlaw cu lungrethei le vansang khan an um hnga lo. Jesuh ah khan an zumhnak kha hngat hirhiar hna selaw cu lawng cungah khan thinthitein an i ciit hnga i thlichia le tilet ruang menmen i, buai le lungrethei in um ding an si lo zia acaangkhatnak nih khin fiangtukin a van tar langh ti cu kan theih khawh.
  • Master, with anguish of spirit
  • I bow in my grief today;
  • The depths of my sad heart are troubled—
  • Oh, waken and save, I pray!
  • Torrents of sin and of anguish
  • Sweep o’er my sinking soul;
  • And I perish! I perish! dear Master—
  • Oh, hasten, and take control.

A canghnihnak hi cu a phuahtu Mary A. Baker nihhin  amah  nun behchan in a a phuah mi asi, a nun cu lawng i a cuangmi bantukin a van tahchunh. Thlichia nih faktaktakin achuk le cho ah vannuai bantuk khin a van tahṭhimh, Mary A.Baker i anu ṭapa  hi mingandam lemlo asi i, a hriselnak aṭhat ciah lo ruangah vawleicung hmunzakipah boruak thlifim ṭha dong dingin khual atlawngi, meng thong tampi hlatnak hmunah akal, asinain cutibu zong cun  ṭhat lam a panh kho hlei loh, cutilio te ahcun  Baker zong dam loin arak um ve, anu ṭapa vaveh ding zong cun, kal kho loin damlonak nih atlunh ve, karhnih khat chung teah anu ṭapa cu vanduaithlak ngai cun a thi. Pathian sin zongah a vui ve, culawng si loin Pathian lakin zei maw cen cu a nuar(ai pheu) ve manh. Asinain, Pathian nih a vansannak le a awlokchonnak thlichia vialte cu a van chem. Piak ṭhan. 

Culio hrawng ahcun Baker cu Sunday School hla phuah dingin an sawm i,  an cawnmilak i pakhat cu Jesuh nih thlichia le tilet daitein um dingin nawl a pek hnanak kong kha asi, Baker nih cun an Sunday School cawn lio mi cu avan kau i, a nun he, pehtlaituk in a hmuh caah hi hla hi  avan phuahnak chan cu asi. Kan nitin nun hmannak ahhin thlemnak, turhforhnak a phunphun kan ton tawn hna, cu tukforhnaknak pawl cu thlichia le tilet bantukin a van tahchunh, harsatnak le beidonnak kan ton caan i, kan nun nguiṭhup i, a um lio caan ahcun Pathian lei naih hi a rak hartuk hringhran tawn.  Curuang ahcun Vanram phak khawh lo ding tiangin ka zumhnak a ka derter tawn. Keimah le keimah kai zumh lo caan voitampi a um tawn. Asinain, kan harsatnak vialte cu kan mah te nih tuar i tim loin Pathian bochanbu tein kan hmai chon ding hi asi. Anih nihcun kan nunnak thlichia le tisuar, tilet pawl vialte cu nawl a pekkhawh hna, zeizong vialte cungi nawl ngeitu asi. 
Harsatnak kan ton caan i, Pathian auhnak caang kan theih lo ruangah hin kan leihringnun zong cu, hi sual le khawchia pawl thlemnak, tukforhnak thlichia le tilet chungah voi tampi cu pil dingah kan i ruah tawn. Curuangah kan buainak le kan harsatnak hi kan mah tein  cinfel hi i tim hlah usih, kan mah caahnak kan i bochan chung poh ahcun zeitik hmanah kan hlawhtling bal lai lo, kan hlawhcham zungzal ko lai, na nunnak thlichia le tilet nawlpe khotu Nazareth Jesuh auh hi philh hrim hrim hlah, kan hrangah anih cu Alfa le Omega, ahramthok le adonghnak cu amah hi asi. Bawipa nih kan zate caah athar in thlawchuahnak kan pekpiak ko seh. 

Ihkhun-Cungah-Khupbil-In-Thla-Ka-Cam-Hnu-Lawngah-Ni-Hman-Kai-Thok-Tawn

Bear Grylls hi vawlei cung mi vialte nih ṭih zong anei lo hlah maw ti tiangin an ceih an phai zungzal tawnmi asi. Asinain achim mi cu, “Ṭih mi tor le cheng ka nei ve ko, asinain Pathian ka zumhnak nihcun ka ṭih dingzat vialte aka ṭihter lo, Pathian he kan i ton hlanpiin Sersiamtu a um tihi azummi ka rak si i, kum 16 ka si lioah khan Pathian he kan rak i tong” tiin Bear Grylls nihcun acauk thar Ghost Flight timi an chuah (release)  ṭum i an kawmhnak(interview)ah achim.

Pathian zumtaktak, Conservative Christian timi hi rel cawk lo an rak um ve. TV i kan rak hmuh mi cinpawl khi cu entertainment asi i, hi bantukin an khawsak ning a si lo zia cu fiang chinchin in theih khawh kan van i zuam lai. Bear Grylls nihcun nikum 2014, june ni 4 ah khan a cauk Ghost Flight timi cu achuah i, arauh hlanah ekvut an cawk thlu diam ko. Grylls nihcun an kawmhnak ah hitihin a chim, “Eton timi sianginn i ka rak kai lio in ka nun hram ka rak i thok tiin ka ruah, kum 16 mi ka si i, sianginn kai hi ka rak huam lemlo, asinain tlangcung kai le Martial Art lei ah ka nun ka van pek deuh tikah cu lei rumro ahcun ka thinlung cu aka hiip. Scotlan i tlang cung kan kai kha nuam ka tiin kan philh kho hrim lo, thli le ruahkar lakah tlang kha kan kai ava si kaw, Adventure lei i, ka thinlung aka luahnak chan zong hi asibik ko rua tiah ka zumh” tiah achim.

Pathian Ka zumhnak nihcun Ka Thil ṭihdingzat aka ṭihter lo phah
==================================================

Thazaang kan lak khawhnak asi ve sualah Bear Grylls nun hi van zoh hnik usih. Bear Grylls hi hodah asi tiin vaihal len hau loin TV Discovery i MAN & WILD timi channel zoh ṭheu pawl nihcun kan theih thlu hngawt lai dah ti ka zumh. Amah hi paralṭtha, mihuaisen, patling, mitumruh taktak, supporttu zong ngah taktak, nu e pa e  ti loin an  aatcilh, an uartaktak mi pasal ṭha asi. Ahlecein nungak pawl ko nih hin an ngaisangin an uar khun cuang. Mitampi nihcun Grylls cu aralṭhatnak, amuidawhnak le acangvaihnak pawl lawng hi mipi nih an theilarbikcem nak zong cu arak si. Asinain, mah cu phenah aithup mi anun biathli te hi kan rak thei hngelcel ve dek maw, mah cu te cu van zoh hnik usih;  

Kum 16 mi ka si lioah khan Khristian zumhnak taktak cu ka van hmuh khawh:
==========================================================
Hi zumhnak hi Biakinn in ka neihmi, ka hmuh mi asi lo, ka hngakchiat lio te hin zeite khi maw cu zumh mi  cu ka rak nei ve. Kum 16 mi ka si lioah biaknak lei i kapa bantuk i aka hruaitu pakhat nihhin ruah lo piin thisen sangin aka thihtak caah ngaihchia lungawiin caan ka rak hmang. Cuticun voikhat cu thinkungpi hram ahcun khupbil in thla ka va cam, Bawipa na um taktak asi ahcun ka sinah van i lark o tiin tawkfang nawn thla ka cam hnu ahcun ka nunnak ahcun hnangamnak in ka khat. Mahcu thok cun nikhat hnu nikhat in kan zumhnak cu a hung ṭhawng, ahung ṭhang chin lengmang. Cuticun Pathian he pehtlaihnak fek chinchin in ka van nei. Biakinn lei i ai khawm zungzal mipawl cu ka si lem lo na in, kan chunni hmannak vialte hrangah zingka tein tho in ka ihkhun cungah khupbil in Pathian sinah thla ka cam zungzal, cuticun ka nihman kai thok tawn, Cu ka thlacamnak nihcun zeithil ka tuah hmun poahah mah le mah i zumhngamnak nun aka neih ter ” tiin achim.

Mah le mah i zumhtawknak hi ka nei bal lo:
===============================
Hngakchia ningzaknei ngaimi ka si caah mah le mah i zumhtawknak hi ka nei bal lo. Sianginn kan dih khan ka hawi le nihcun Officer lei an zawh luaimai lioah kei cu ralkap ṭuan ka duh caah keimah tein duhthimnak cu kai tuah i ka duhnak cu ka zulh bak ve. Ralkap ka tlaknak khan mah le mah i zumhtawknak (confident) cu ka van nei ve. Vawlei chaw le va nuamhnak pawl hi ka huam zawng, ka uar zawng an si ve lem lo, asinain, tlangkai tibantuk, ramtang vah hei tibantuk tu nihhin ka thinlung an ka lak deuh tiah a chim ṭhan. Cuticunn kum 2009 kumah Grylls cu kum 35 te asi rih ko nain Chief Scout dinhmun tiangi ai hlangkai khotu le Chief dinhmun thimmi lakah hngakchiacem arak si. 

Kapa kha rakdam rih sehlaw cu aw....!!!
===============================
Kum 20 mi ka si liah kapa nih aka thihtak, kapa hi pa ropitak asi, nihchuak capoh saih uar ngaimi zong arak si fawn, kawmh zong  anuam kho tuk, ka ngaituk tawn fawn, thil ka tuahmi kipah hlawhtling hrimhrim dingin catbang loin thazaang aka pe zungzaltu le afimthiamnak he aka dironh zungzaltu ka lei pathian asi. Adam lioah khan raklawmhnak cang, thazaang rak peknak caang, rak sunloihnak cang ka rak thiam lo, kapa kha rak dam rih sehlaw cu aw, sunhloih tlak, cawimawi tlak asi zia hi hmaitonh te le lungsi, diriam tein chimh hi ka va duh hringhran dah mu..kapa ka ngaituk tawn” tiin abia adongh ter. 

Cawn Dingmi:
===========
Pathian ṭihzah hi hlawhtlinnak, lunglomhnak, ralteinak, ralṭhatnak lawng si loin, patling ko in a kan cawmliantu kan lei pathian kan nu le pa vawlei i an damlio thengte i an sinah lunglawmhnak caang kan thiam khawhnak ding caah fimnak akan petu cu Pathian asi. Curuangah Pathian ṭihzah hi sualnak chim lo zeizong vialte i ahramthok le adonghnak taktak cu asi ko.

Friday, February 24, 2017

Fiangfai-tein-Pathian-Aw-Na-Thei-Maw?

Pathian sin in arami nihcun Pathian bia kha an ngaih, sihmanhsehlaw nan nih cu Pathian sinin a rami nan si lo i cucaah cun nan ngaih duh lonak cu asi. (John 8:47)

Acaan ahcun Pathian nih thang nawn in le fiang ngai khin kan nunah bia chim tawn. Asinain, atam u ahhin cun dintein kan nunah a chimh tawn. Cu ‘Aw ’ te cu;  ṭhatein kan ngaih lo asi ahcun theih khawh asi tawn lo. Cucaah fiangtein a ‘Aw’ thei khawhnak hnga abia nung ‘Bible’ rel dingah kan caan kan pek lawng si loin kan reltam hrimhrim zong hi akhun ko. 

Kan ruahnak(sense) thinlung zong hi thilherh sisai lem lomi ruahnak sawhsawh ah hmang loin dingtein Amah leiah kan hngah zong aherh fawn rih. Pathian ‘Aw’ thei kho taktak ding cun  i timh sawhsawh nak men in angah loh, tangdornak nun neih ahau, lungsau ahau, culawng si loin ahleicein thianhlim nun a herh. Ahlehnak hngakin lungsau tein, daitein thlacamnak he kan hngak tawn maw?

Biahalnak ka van tuah duh mite cu; Pathian ‘Aw’ thei dingin na caan na pe siang maw? Na caan na pe ngam maw? Na pe kho maw? Theih duhnak thinlung na ngei maw? Theih na hiar maw? Thei dingin timhlamhnak teh na nei bal maw?, timi te hi asi, mah le nun cio van zoh ṭhan phot hnik usih. 

Bawipa nih asin i kan saduhthah, kan lungthlitum kan chim tawnmi hi vanin tup tiah atlangtlang in avan kan thlak tawn lem lo. Asinain, zeimaw caanah hin cun mithmuh tongh khawh zongin direct in akan lehnak an hmuhkhawh caan zong cu aum vetawn ko. Atam u hi cu; minung hmur le ka nih achimkhawh lomi kan ti lai maw, achimthiam lomi lam dangdang in akan leh tawn cu athlawchuah kan donmi vialte cu ṭhatein a ‘Aw’ kan ngaih tawn lo ruangah theithiam loin kan vui kan vai tawnnak chan cu asi ṭheu tawn.

Adonghnak ah ka chim duhmi cu; Pathian hmaiah suallam ngai loin kan vui kan vai tawnmi hna hi, kan nunah Pathian nih achimmi ‘Aw’ fiang tein kan theih tawn lo ruangah asi. Na nunnak i Pathian chimmi ‘Aw’ fiangte thei kho ding cun ahmaisa kan chim bangin abia nung reltam usih, uar usih, caan pe usih, thianhlimnak le lungsau tein thlacamnak he alehnak hngak i zuam  usih. Cuti kan tuah asi ahcun fiangtein a ‘Aw’ kan theihkhawh lawng si loin amen men le asawh sawh ah Pathian hmaikaah vuivai ngam ding kan si lo zia kan i fiang kho lai. Bawipa nih atharin na nunah in thlawchuah ko seh.

Wednesday, February 22, 2017

Street of Heaven-Ti mi-HLa chung i-Hringtu-Nu-mithlli-He-Thlacamnak

A hmaisabikah hmanthlak ka van tarmi hi Sherrie Austin cu asi, a hla, “Street of Heaven” timi  hi  na rak ngai bal ve dek maw maw? Hi hla chan le a hla thluk dawhtukmi phenah hin tuanbia ngaihchia  tukmi a rak um ziar, a caan le bang ahcun mi hnuk tiangin a ulhter tawn hna ti asi. Sherrie Austin hi a mintak cu, Sherrie Veronica Krenn ti asi i, 28 August 1970 kumah khan Sydney, Australia-ah a rak chuak,  a mah hi hlasak thiam lawng si loin zuknung cang thiam milar asi fawn, ṭingṭangtum a thiamtuk mi asi fawn.  Australia lei-ah a hngakchiat lio in zeimawcen a caan  ahman hnuah United States lei-ah an pem.

Sherrie Austin cungcang bik  hi cu chikhatte van chia ta rih duak usihlaw, a hla pakhat, “Street of Heaven”  timi hla nih ai kenmi tuanbia hi van luhcilh ta u sih, hi hla chungi hngakchia zaangfak, lainat umtukmi hi  zeibantuk dinhmun thengte i ummi dah asi, zettluk tiang khin dah nu nih a fa arak dawt tawn ti mi, hi hla hin fiangtukin theih khawh asi.  “Nu dawtnak nih thil atikhawh zia hi zei holh hmanh in  chimfian khawh asi hrim lo”  tiin  EH. Chapin- zongnih a rak chim bal ve, hi nu zaangfah thlak tukmi zong nih hin a fanu hrangah Pathian sin i a halnak le a karhcoihnak pawl hi Pathian zongnih a ngaihpiak hrim lai tiah ka ruah. Cuti i , nu nih a fanu hrangah Pathian sinah a halnak hi nu tampi nihcun an fa le hrangah  hi tluk tiangin Pathian sinah an hal ve kho hnga maw ti belte hi biahal nak tling asi ṭheu lai dah tiah ka ruah. 


  • Hello God, it's me again. 2:00 a.m., Room 304.
  • Visiting hours are over, time for our bedside tug of war.
  • This sleeping child between us may not make it through the night.
  • I'm fighting back the tears as she fights for her life.
  • Well, it must be kind of crowded,
  • On the streets of Heaven.
  • So tell me: what do you need her for?
  • Don't you know one day she'll be your little girl forever?
  • But right now I need her so much more.
  • She's much too young to be on her own:
  • Barely just turned seven.
  • So who will hold her hand when she crosses the streets of Heaven? 


Damlo veh caan adih:
================
Cu nu zaangfah thlaktukmi nihcun  a fanu neih chun  kum (7) telawng i a upa rih mi nih, zawtnak torhkhawh lo tiangin a tuar i, cubantuk harasatnak tuar ruang i, zawtnak ihkhun cungah a it cuahmah komi cu mithli, a donh in donh cawk loin luang thluahmah butecun a fanu te cu mitṭhepnak cang zong thiam lo cun a zoh, a hrangah zeihmanh ti khawh mi ka nei lo ti fiang tukin ai thei, a tikhawh mi um chun cu zeidah asi ti ahcun ;

PATHIAN  sinah, a fanu hrangah damnak hal piak hi asi ti thei in, dong lo cat loin  Pathian sinah a hal zungzal lung dong loin, afanu dam hlan lo cu, hnung tolh hrimhrim i tim loin hal peng ai tim fawn, nasa chin chin in ai tim deuhdeuh, nasa ngaiin PATHIAN zong karhcoih i, ummen thiam loin Bawipa a cawlcangh hlan lo cu tiin ruahnak nung ai nunpi tu asi. Damlo pawl (vehcaan)ah  hawiṭha lenrual pawl nihcun a fanu damlo te cu an van veh diahmah hna, lunglawmte le damcak tein a van chuah khawh zaunak hnga duhsak biatawi tete, thazaang tete zong cu an van pek cio ve hna. Asianain, zeitik caan poh ah i vehvai khawh asi  fawn lo, veh caan cu a van dih, hawikom dawt pawl nihcun avan lawitak hna, cunu nihcun a mahte lawng cun afanu dawttukmi kum sarih (7) mite cu a van umpi ṭhan, lunghno, ngaihchia bute cun a van zoh ṭhan, zeihmanh thlacamnak bak lo cu tuahpiak khawhmi ka nei lo ti cu theiin, Pathian sin ahcun aharsatnak le abeidonghnak vialte cu Bawipa kutah a van –ap dih  ṭhan. 

ROOM 304-NAK IN: 
=================
“Bawipa, Room no. 304-nak hmun tho in na sinah ka duhmi kan van in hal ṭhan ko, dam loin kan caan a dih i, zinglei nazi pa (2) a van tling ṭhan hoi cang!! Asinain maw BAWIPA van zoh law, ka fanu dawttuk mi zawtnak, lungdongin a tuar cuahmi hi pawng teah itin, amah ruangah ka mithli nih hulni hrim a nei kho lo, hi zawtnak hi Bawipa nangmah nih na kan lakpiak, na kan ṭhialpiak asilo ahcun, thaizing nichuak ceudawh le sunglawi hi a hmu kho ve ṭhan hnga maw ti ka chim kho fawn ṭung lo! Curuangah cun Bawipa Na sin i damnak hal in van in auh ṭhan bak lo cu tihkhawh mi zeihmanh ka nei lo,” tiah Bawipa sinah cun lunghno ngai cun a zumhnak cu zeitik paoh ah fekte in Bawipa sinah a hngat zungzal. 

A fanu daawttte cu a van zoh ṭhan tawn, kum 7 te asi mi, afanu cu Pathian sinin damnak a hmuh tibak lo cun avan damchuah khawh ṭhan ding hi a zum kho hrim ti lo.“Bawipa kan halnak hi ka ngah piak law, na van zalamah leng ve dingin zeiruangah dah hi ka fanu hngakchia te, kum 7 mite hi naka lak piak duhnak chan hi asi? Ka fanu neihchun, ka lainat le ka dawtmi, ka zohkhen, ka zoh cuahmah mi asi rih nain dakhaw, tiah cun vansang, thinpit au aw te cun a van chim ṭhan.  “Na theih ko ti maw Bawipa, hi hngakchianu te hi cu zungzal in na hrang, na ta asi i, asinain tu ahcun a hngakchia tuk rih, dawtnak te he zohkhenh hi ka duhtuk rih nain dakaw, kum 7 mite asi mi ka fanu te hi a hngakchia tuk rih nain maw Bawipa. Tuah hin Bawipa na van zalamah  na kan hruai kanh  i, amah bantuk hngakchia hi a honih dah arak tuamhlawm  lai,  aho nih dah abannemte tlaiin a rak dong hnga? Maw Bawipa kan nawlnak le kan halnak hi ka ngaih piak hram ko” tiin cunu nihcun afanu hrangah Bawipa sinah beidong loin a hal peng rih ko. 

  • Tell me God, do you remember the wishes that she made,
  • As she blew out the candles on her last birthday cake?
  • She wants to ride a pony when she'd big enough.
  • She wants to marry her Daddy when she's all grown up.

Pasal neih hna aduh ve lai:
=====================
Cu nu nihcun afanu adawttukmi te cu van zoh pah cun a caan liam ciami pawl van ruatkir ṭhan in , “BAWIPA, caan sau asi rih lo, naang zongnih na kan theihpi ko kha! A chuahcam lawm dingin kan i lomhtuk tawn ning pawl, nu hngakchia te, mi duhum le thinlung tluangtlam , thianghlim asi zia pawl, kha kum 7 atlin camphak ah khan cun amah tein lunglawm tha nuam tein a Birthday Cake i Candle vanmi a chem lio pawl hna kha kan mitthlam ah a van cuang, a duhthusam in,  a duhtuk tawn mi  Rang(horse) neih i, a cungah i cit, cutin tlikpi nuamh araktituk tawn ning a chim mipawl le hngakchia thinlung thianghlim asi. A nungak tikah  pasal caah aduhthusam, alungthlitum achim tawnmi pawl hna kha kan mah lawng si loin; Bawipa, nang zong nih na kan theih piak ko ti hi kan zumh,” tiin cat lo cun Bawipa sinah cun a hal.  “Hi vawlei i  pa ṭhabik, amah a dawtuktu apa bantuk pasal dingah aduh mi a chim tawn kha ka hnathlamah a cam zungzal, keimah si loin a pa zongnih kan fanu dawttuk mi hi, angaiin ṭhen ding hi a siang hrim hrim lo, Bawipa nangmah nih damnak van pe hram ko sawh ,” tiah a van hal ṭhan rih.  


  • Lord, don't you know she's my angel
  • You got plenty of your own
  • And I know you hold a place for her
  • But she's already got a home
  • Well I don't know if you're listening'
  • But praying is all that's left to do
  • So I ask you Lord have mercy, you lost a son once too


Bawipa na kan theihpi ka zumh:
=========================
Cu nu zaangfah thlaktukmi nihcun a fanu damnak dingah nasa chinchin in  PATHIAN sinah dong loin a hal zungzal ko rih, “Bawipa ka fa dawtmi hi, ka angel neih chunte asi ti nang nihcun na ka theih piak asi lo maw? Nang nih cun ka fanu tel lo zongin mi tampi na neih hna, zeiruangah dah ka fanu hngkchia te hi lak kanh na kan duhnak chan le aw??  Anih zong nih kan sin i um ve rih hi a duhtuk ve rih ko nain dakhaw, kan nih zong nih a kan nunpi i kan sin i khua akan sakpi hi kan duhtuk rih dakhaw, Nang nihcun nehhnu-ah a umnak ding hmun na sersiam piak ti kan theih, tu ah si loin, nehhnu a nun le a caan ahmannak caah na remh piakmi ahcun na hruaite ko lai cu ta...

“Bawipa, kan halnak hi nang nihcun na kan ngaih piak ko, na theih zong ka zumh, kan halnak hi na lakter bal lo ti ka theih, Nang nihcun ka dinhmun hi na ka theihthiam pi ṭheu lai ti zong ka zumh. Nang zong nih na fapa neih chun hi vawleiah, a Sunparnak, Asinak vialte kaltak  dingin na van fial i, na fapa dawttuk mi kha na caan ve cang asi ko lo maw kha, curuangah  ka dinhmun hi Na ka theihthiam ṭheu lai ti zong hi ka zumh, zaangfahnak khawh chungin damnak van pe ṭhan ko, maw Bawipa ,” tiin a thlacamnak cu mak aizal duh hlei lo, akarh tuin a karh chin lengmang. 


  • Well, it must be kind of crowded,
  • On the streets of Heaven.
  • So tell me: what do you need her for?
  • Don't you know one day she'll be your little girl forever.
  • But right now I need her so much more.
  • She's much too young to be on her own:
  • Barely just turned seven.
  • So who will hold her hand when she crosses the streets of Heaven?


Dong lo tein thla acam zungzal:
========================
A fanu cu a van zoh ṭhan, afanu neih chun te asi, Bawipa-ah lo cun i hngahnak dang a neih loh zia ai fiang tuk hringhran.  “Bawipa, van ka let tuah, Na van kutkaah lawi dingin zeiruang i ka fanu te lak piak na ka timhnak chan hi zeidah asi hnga aw, zeiruangah hme anih kherkher na duhnak hi asi? Ka fanu neih chun ka dawttukmi ka fanu te asinain dakhaw!” “Na theih asi lo maw Bawipa, hi hngakchia nute hi cu zungzal in zungzal tiang na ta ding asi ko, asinain tu ahcun a hngak chiatuk rih, a si khawh chungin dawt ve le zohkhenh hi kan duh ve tuk rih dakaw. Tu ah Nangnih na vanram nuamah kan hruai kanh law, anih bantuk hngakchia hi  a ho nih dah a rak dawt lai i, a ho nih dah a kutnem tlaiin arak don lai? Bawipa kan halnak le kan nawlnak hi ka ngaih piak hram ko, “ tiin cu nu nihcun a thlacamnak cu a peh ṭhan rih, zinglei nazi pa 2 a van luan ṭhan cang, zingni te cu a van chuak deng mang cang fawn. Cu hngakchia zaangfah thlak tukmi nihcun cu zing nihchuak  dawhte cu a hmu kho ve hnga maw ti  cu, Cung Pathian lo nihcun an thei fawn lo............... 

THEIH DING MI:
Nu hrangah a hleicein zohchunh awktlak a si zia le zei bantuk lung retheih, vansannak,  hnabei donghnak hmun i kan um hmanhah beidong i hnungtolh men loin, zei zong vialte uktu, thil tikho tu, kan herhmi vialte a kan thei  i, a kan pe khotu asi zia thei fiang ṭhan in, hal sawhsawh men i ai lungsit tu si loin, kan duhmi siseh, kan herh taktakmi thil ahcun Bawipa hi a karh in karhcoih ve arak hau tihi kan theih ṭhanawkah ka van chimchap duh fawn. NU LE PA nih kan mawh phurhnak zawn cio hi kan phur kho taktak maw, kan tlinh taktak maw? Kan hlenh taktak maw? Ka cut, kan zaattikah kanu le kapa bantuk nupi,pasal caah ka duh ve an ti ngammi nu le pa kan si hnga maw? Kan si kho hnga maw? Fa le cawn duhmi ziaza ka ngei maw? Maw fa le nih nunzia cawnngam lomi nu le pa dah kan si timi hi kan zohfian aherhtaktak. Kan fa le hrangah Bawipa sinah  hi nu bantukin zumhnak lei zongah, zohchunhtlak, nuntam  angeimi kan si ve dingin mawhphurhnak kan ngei tihi pakhat cio nun atharin thei ṭhan hna usih. Acaanah hincun kan Bawipa hi a KARH I KARH hi a rak hau ve hrim. Hi nunun bantukin nu le pa cio zong nih fa nau le hrangah cawntlak nunzia dawh chiah tak khawh i zuam cio hna u sih.
Rem caan ningin ka van leh mi asi......

Monday, February 20, 2017

Pathian-nihcun,"Elijah-Hika-ahhin-Zeidah-Na-Tuah?"-tiah-Ati

Cun khika ah lungkua pakhatah a phan i a riak; cun zohhmanh, Bawipa bia cu a sinah ara i amah cu, "Elijah, kika ha hin zeidah na tuah?" tiah ati. (1 Siang 19:9)

Elizah hi kan theih bantukin Pathian profet ropi, Bawipa bia ralṭha ngaiin a dirpitu/a aupi ngamtu arak si, Israel ram chungah milem biaknak arak luarkaituk caah an siangpahrang hmanh kha a nupi Zezebel ruangah milem biaknak chung tiangah  a rak lut ti kan hmuh. Elijah belte cu  an siangpahrang hmai zongah ṭihphannak ngei loin Pathian nih tuah ding/chim dingin a timi paoh cu ralṭha ngaiin atuah tawn. Asinain, hika zawnah khaw kheng nisenseling lio caan zong i Pathian nih a kilven ning, asunlawizia, amah kaltlang i Pathian nih khuaruahhar thil a tuahmi pawl siseh, Karmel tlang i milem (baal) priest 450 lengluang a tei hna ning pawl belte cu ka van chim ti lai lo.

Ka van chimduhmi cu  kha bantuk tiangtiangin Bawipa nih a hman le a thuammi (Baal) profet mi 450 lengluang thatkhotu asinain an siangpahrangnu, Zezebel nih thah dingin  a van hrocer cang hna ahcun an ṭihtukah thinphang umawk thei loin thlukmathlak loin an zam dih ti kan hmuh. A sal hruaimi nihcun (Beer-seba) tiang a zamtak, nelrawn ramcar hmun in nikhattluk kal asimi lamhlatnak ah azamtak lawng si loin Pathian sinah thi ding tiang zong in a rak hal bal ti kan hmuh, a nun a beidawngtuk hringhran ti theih khawh asi. Mitthi pawl zong thawhter tawntu(khotu) Pathian rianṭuantu ropituk asimi kha ṭihnak thinlung/ nunih a van tlaih tikah; umawk hngal lo sivangin a um, a lungsia arem kho hrim lo. Ni 40 le zaan 40 tluk hla asi mi Horeb tlang tiangin a va zam i cuka i ummi lungkua KUA pakhat chungah a vaithup.

Pathian hi i thuhtak ciphun a rak si hrimhrim loh, A kalnak kipah a van dawi peng, a van zulh peng i, "Hika ah zeidah na tuah?" tiah avan ti duk ai.!! 

Kan nun cio hi Elizah tuanbia he hin van i zoh zoh ṭhan hna hnik usih. Kan dinhmun hi; kan va phuttuk ruang thengte ahkhin si hleng loin Pathian nih akan zohkhenh nak le misual thitlak hrimhrim kan va si ko bu zongah zaangfahnak le dawtnak in arak kan zokhenh ning hi...Kan nihnih teh Bawipa  sunlawinak caah zeidah tuah khawhmi kan neih ve? Biakam Hlun lio caan ahcun Bawipa nih a aiawh dingah Profet pawl siseh, siangpahrang pawl hna siseh a thim tawn hna, cupawl athimmi hna cu a chonh, apehtlaih tawn hna, Elizah zong hi a nun beidongin Pathian hrang i  nunhman le fektein dir zungzal kha har araktituk ve tawn caah lo diam i phir tiah zamtak hi a rak duh tawn, asinain Pathian thlarau nihcun a zulh peng i a minung sinak dinhmun in  ahuamlo mi le a hiarlo tukmi, a katak mi cu pehzulh ṭhan dinginBawipa nih ahruai ṭhan. 

Biakam Thar chan ahcun acipciar in Pathian aw kan thei ti lem lo. Jesuh Khrih nih a thisen in atlanhciami vialte hi Amah Jesuh Khrih aiawh i van palai rianṭuan dingah auhmi vair kan si dih hna, Profet hrimhrim kan hau ti lo. Asinain, kan hmai i rainṭuan ding akan pekmi belte ai dang cio.

Kan um sawhsawh men lonak hnga le a auhnak thei ko ṭungi kan thutak tawnnak le zeitheilo bantuktein kan i umter tawn ruangah hin innchungkhar ah siseh, kan mah bulpak nung tiangin harsatnak  aphunphun in kan tuar phah tawn. Jesuh nakin Materialism(hmuh khawh thil)ah kan tliktak zungzal tawn. Ahaba chan lio zongah khan Pathian an rak thei fawn lo, Pathian biak pah bu-in milem biaknakah an i hmangi an nunah zeizong thil phunkip he an cawhrawi dih, cucu Pathian nih a duh hrimhrim lo. Kan biak Pathian hi  milem pathian pawl he cawhrawiin biak phung asi lo.

Kannun hi Jesuh sunlawi biknak hmunthiang a si awk asi. Kan cawhrawi nun nihhin kan fale nunah  thilṭhalo, cii ṭhalo an chungah atuh tawn, an nunah fiangtein theih khawh an sit awn. Kan fale pawl an ṭhat khawh hleilo nak chan hna hi, Bawipa nih, "Hika ahhin zeidah na tuah?" an kan tinak hmun hi arak si tawn, kan nunakah zawtnak avan phan tawn mi, thanaunak siseh, lungrawhnak, sivannak a phunphun avan phan tawnmi zong hi "Hika hin zeidah na tuah?" tiin bia a kan halnak le Amah he kan i pehtlaihnak anung zungzal khawhnak hnga Pathian nih akan auhnak hmanrua an rak si ziar tawm ti thei ṭhan hna usih.
Bawipa nih in  thlawchuah ko seh...!!!!!!

Saturday, February 18, 2017

Zumtu Pasal Ṭha-JOHN BUNYAN le Vanram Lam Zawh-(Ropi taktak)

Ahmaisabikah literature lei i thinlung apetu(intresting) pawl nihcun (THE PILGRIM'S PROGRESS) timi cauk hi kan relthlu rihlo hmanhah a min tal hi cu atlangpi nihcun kan theih ṭheu lai dah ti-ah ka zumh. Cun aṭaltupa zong hi John Bunyan asi ti zong atlangpiin kan theih deuh viar ṭeulai dah ka ti. A rel thlu cangmi nihcun zeitluk cauk ṭha le relnuam, ngaihnuam asi ti hi kan theih lawng si loin  aṭialtupa  thinlung le aruahnak, anun i a thil atonmi (experiences) pawl hrimhrim hin thinlung hnuk a ulhter khawh tihi kan theih hmaisa dingah ka van chimduh. 

A ngaihhi anuam tuk hringhren zeibantuk minungte zong nih relkhawh dingin olte in avan ṭial i zumtu nun ning fiangfaite le thling thlipthlap tein avan ṭial. Kha lio caan i avan ṭial ning ding ka van ruah ah khin, a thiam lawng  hmanh kho si loin aruahnak(idea) hrim arak ṭha in miropi, mi danglam  pakhat cu arak si hrimhrim ve ko. Amah tuanbia ṭhenkhat le a cauk Bible tilo ahcun  vawlei cungah cauk zuar tamcem mipawl lak i ai tel ve mi cu (THE PILGRIM'S PROGRESS) timi cauk hi asi, atuanbia adihlakin tlamtlingte cun ka van ṭial khawh lai lo caah atlangpi in anun lamtlun lei siseh, acauk a chuah ( release) ning pawl siseh, atawinak in ka theih khawh tawkin  chim khawh  ka van i zuam ve lai...... . 

John Bunyan hi 28th November, 1628 kum ah khan Elstow, Bedfordshire, England ah Thomas le Margaret Buyan lakin hi vawlei caan hmang dingin arak chuak ve. Kum 1644-1647 ah khan Palimentary Army ah a rak lut ve; asinain  raldo arak dih hnu ahcun raldoh hlan i arak ṭuanmi tichiahnak ṭengki chia, bungbel chia le thingkuang chia tipawl siamnak hmunah cun akir ṭhan. Raldo lio hrawngah khan nungak tlangval lei duhthusam in a rak i hmang deuh le simen lai, amah le mah nunnakah i thiamlonak  thinlung arak nei tawn. Amah chimnak ahcun aw ṭihnung ngaingai mipawl hi atheih tawn i cu aw cu  ZISUH KHRIH cu na zuar lai maw? tiah  an van ka hal tawn tiin achim.

Voikhat cu zarhteniah hin an khua pawng phulah lentecelhnak phunkhat "Tip-cat" an ti mi ai celh lio ah aw nih " Nasualnak i chir in vanramah na kal lai maw, sualnak nei buin helram ah na kal lai dah?" tikhin ai theih, cubantuk i an Sabbath ni i lente ai celh ruangah cunglei in chimhhrinnak ah ai ruah. Kum 1650 ah khan nupi rethei ngaimi hi aneih i, anupui nih hin apa te nih ro akentermi hnihchun cu  cauk pahnih te asi Arthur Dent nih aṭial mi "Plan man's Pathway” timi le Lewis Bayly ṭialmi "Practice of Piety" timi cauk pahnih cu ai ken ve, asinain, anupi min fiangfai in theih asi loh.

Mah hi cauk pahnih arelnakin anun tlawmpal tetein thlen hram avan i  thok. 1650 Kum-ah khan fanu muidawh le duhnung ngai mite cu avan neih ṭhan, asinain achuahkatein mitcawsa in achuak i ahngakchiat lio teahcun duhnungtuk ko hmanhsehlaw avan upa deuhdeuh hnu hnu tibelbul khin um hram avan i thok. St. John Church timi ah Pastor John Gifford i cawnpiaknak cu angai ve tawn. Kum 1654  ahcun fanu pahnihnak Elizabeth timi cu avan neih ṭhan, cun 1655 kum ah Pastor John Gifford cu athih ruangah a aiawh in John Buyan nih thawngṭha cu achimh ve tawn hna. 1656 kum ah a cauk hmaisa bik "Some Gospel Truths" timi cauk cu achuah i, cukum lila ahcun fapa Thomas timi an van neih ṭhan.1657 kum ah khan "Decon" khrihfa Upa ah nemhngeh arak si i, hikum thotho ah hin an fapa pahnih nak John cu an van neih ṭhan; cucun a cauk pahnih nak "Vindication" timi zong cu avan chuah ṭhan.

Thawngṭha chim leiah amin cu nikhat hnu nikhat in athangchin lengmang i cuticun mithangchiat le rawi hram cu ton hram avan i thok.  Doihthiam le mifir dinhmun ah acaan le bang ahcun an chuah thulh, kum 1658 ah khan anupi nih athih tak i, hi lio ah hin amah hi kum 30 mi hrawng asi ve cang, siannak um lo i Eaton Socon biachim i puh asi ruangah an thlaih sihmanhsehlaw thawngtlaknak tiang i buainak asi lo caah thawngṭha chim cu ma duh hlei loin hmailei panh in a pehzulh ṭhiam ṭhiam. Kum 1659 ah khan Elizabeth he an i um ṭhan, amah he fa pahnih Sarah(1667) le Joshep(1672) an neih ṭhan hna, cuticun afa hmaisa pa 4 le pawl he fa paruk a van neih cang hna.

John Buyan buainak cem cu England i Charles II Bawi luchin an chinhterni thok khan ahram ai thokbak asi. Charles II kha Anglican Bu mi asi i, Bawi ṭhutdan i avan ṭhut hramthok bak khan an i tonkhawm tawnnak hmun  innka vialte kha akhar colh hna i, mivialte cu Anglican biakinn lawngah i khawmhawk asi tiah aana(Order) khohkhan ngaiin avan chuah rup ai, culawng si loin  Anglican zumhnak he pehtlaihnak nei lomi paoh paoh cu chim lo dingin akhap viar hna. Cuticun kum 1660 November ni 12 ah khan Lower Samsell, Westoning, Bedforshire, Bedford in meng 10 hrawng ah athlitein thawngṭha achimh lioah an va tlaih. 

Magistrate Sir. Francis Wingate hmaiah an dirter i, anih nihcun Bedford Country Goal, Silver Street, Bedfordah arak tlakter, pulpak inn-ah thawngṭhabia chim  dingin i tonkhawmnak tuah tilo dingin an ti hna, achan cu hipawl an i tonkhawmnak ruangah an Bawipa cu zeitimaw talin an rawi sual lai ti an phan ruangah asi, sihmanhsehlaw, Buyan nihcun abia hi zulh ai tim hlei loh. John Buyan nihcun " Tuni i nan ka chuahter ahcun thaizingah thawngṭha chim kai thok colh lai," ati ruangah thlathum chung tang rih dingin kum 1661 January ah khan biakhiah nak an nei.

A nupi Elizabeth nihcun a pasal cung i lai an relmi ah atharin lai an rel kahwhnak hnga heh tiin achuk le cho-ah aizi len ve ko, sihmanhsehlaw amah John Buyan bik nih an chuah ṭhan ava si hmanh zongah thawngṭhabia chim ṭhiam ṭhiam ai timh ruangah an nawl nih le ahranpa tein i khawmhnak tuah le an duh ṭung loh, an khap fawn ṭung, curuangah an chuah ngam ve hoi fawn lo. Mah hi lio atlakṭum ahhin hi vawlei cung i cauk larcem pawl lak i atling pha mi "ZUMTU VANRAM LAM ZAWH" timi cauk arak ṭialnak cu asi. Historian cheukhat pawl nihcun mah hi ṭum si loin avoihnihnak tu-ah asi deuh titu zong cu aum ve, kum 1675 i atlak ṭhan lio caan i a ṭialmi asi tiin an chim ve fawn.

Kum 1666 ah khan tlawmpal te cu chuahnak nawl an pek ve , asinain thawngṭhabia a aupi ruang thotho ahcun an tlaih ṭhan ṭhiamṭhiam, Bedford thawnginnah an thlak ṭhan, cuticun kum 6 chung thawnginn ah un a tla ṭhan, hika thawnginn a um karah hin anupi le fanau i cawmnak caah bia zei maw tete cu aṭial ve tawn, ticun atlakpi pawl sinah thawngṭhabia cu a chimh tawn hna atlak chungah hin  cauk pahnih John Foxe- i a ṭial mi "Book Of Martyrs' ti mi le Bible hi ai ken peng ve, thirchia in atuah mi violin( thanglawi) le chair(ṭhutdan keli nei) chiami in asiammi thanglawi le, cafung le cauk cu te cu aneih chun thil sunglawicem cu an si.  

John Buyan hi kum 1672 ah khan Charles II in "Declaration of Religious Indulgence" tining, an phung ruangah thawng atlami le tleihkhih atong mipawl ngaihthiamnak nawl achuah lio ah khan chuahter ve arak si, hi achuah tla chung thotho ahhin John Buyan nih St. John's Church ah Pastor si dingin nemhngeh arak si i an nawlbiathar chuah mi ah thawngṭha chimnak nawl Licence nei hmasacem zong arak si fawn. Biachim arak thiam hleiah athawngṭha chim zong a nung i minun zong arakkhawih ngai fawn, cuticun nikhat hnu nikhatin amin cu avan lar chin lengmang i, hmunkip kakip in thawngṭha chim ding cun catlo bang loin sawmank avan don tluahmah tik ahcun aphak hrim aiphazo ti lo. Mitam u nih an theihlar biknak cu "Bishop Buyan" tiin an theih cem.

Kum 1675 March thla ah khan Charles II nihcun anawlbia tuahthar mi "Declaration of Religious Indulgence" timi cu zumh lo pi-ah arawkviar ṭhan i, Buyan zong cu tleihkhih avan tong ṭhan, kum tampi arak tlak cangnak thawnginn ahcun anvan thlak ṭhan, Quakers an timi pawl hna kha Charles II nihcun an thawnginn i atlami lakah ngaihthiam awk i an duhduh mi paoh kha an van chim hna, an nih nihcun an Khrihfa member min an pekmi hna lakah John Buyan min cu  van ṭhatah arak i tel ve, cutikah John Buyan zong cu chuah zalen arak si ve ṭhan, cu hnu ahcun tleihkhih le thawngtlak timi hi atong ti loh. Bawi asi mi Charles II cu James II nih avan thlak hnu ah khan James II nihcun kum 1687 ah khan Bedfford area (bial) i arak uknak vialte zoh pitu si dingah nemhngeh a timh asinain, John Butyan nihcun duh leh lam loin arak el diam, sihmanhsehlaw, kum 1688 ah khan " LORD MAYOR OF LONDON" Chaplain hrangah an rak nemhngeh ṭhiam ṭhiam.

Kum 1688 chung lila ah John Buyan hi London leiah Reading le Beskshire tepawl kaltlangin fapa airemkholimi pawl karlakah remnak va tuah dingah ava kal. Cuka ahcun khawsik, tlangrai nih arak thlak caah a hawipa pakhat John Strudwick, Snow Hill, Holborn, London i ummi nihcun a inn leiah arak zohkhenh, sihmanhsehlaw a zawtnak cu zuallam a van panh deuhdeuh, cuticun; August ni 31, 1688 ah khan Bawipa hrang i zumhtlak, miralṭha, ṭhahnemngai mi le mi lungṭhawng John Buyan nihcun A rian aṭuanpiak zungzal tawnmi a Bawipa sinah lungretheih, harsatnak, mithli ṭahaihram umtilonak vansuikhuapi ahcun adawttukmi anupi fanau le a zoh khenh cuahmah mi hna le a church members pawl sihnaseh  ahawikom ṭha vialte hna cu a van kaltak ve cang hna. A ruak hi London i ummi Burnhill Fiels thlanmualah ah cun  sunglawi ngaiin an vui. 

Kum 1862 ah khan athlanah amah hmanthlak philhlonakah tiin azukṭuhpi-(statue) cu an tuah. Mah hi hnu kum 1874, June ni 10 ah khan Bedfford-ah ahmanthlak thotho (Statue) cu asiamthiam ngaimi Sir. Joseph Edgar Boehm nihcun DAR in asiammi cu "Dean of Weatninster"  nupi Lady Augasta Stanley nih cun hawnnak avan neih ṭhan, cucun a Statue dang zong cu Kingsway London zongah an rak siamṭhan fawn. John Buyan hi fa le 6 a neih hna i afale 5 nihcun nupi pasal nei in tu le fa pawl zong tampi an van ngeih ve cang. Elstow i "Moot Hall Museum" nihcun kum zabi (19)nak tiangah khan cun a ciithlah pawl, an ciruang pawl vialte cu record thlipthlap an si, asinain khuacaan avan sauh ruangmang hnu ahcun John Buyan ciithlah pawl hi theihkhawh asi tiloh ti si.

A cauk ṭialmi lak i alarcem mi cu "Zumtu Vanram Lamzawh" timi cauk hi asi, amirang holh cun "The Pilgrim's Progress" ti asi. A Bupum mintaktak cu “The Pilgim's Progress form This World to That Which Is to Come" ti asi, avan sau ngai. hi cauk aṭialmi hi thawnginn athlak hmaisat lio i aṭialmi asi i, ahrangah can hnuhnung kum 1684 cho hrawngah khan aṭialtlu mi asi  tiah zumh  asi. A (edition) hmaisabik mi hi bu-(2)ah ṭhen asi i aṭhenkhatnak cu kum 1678 ah khan Lodon-ah chuah (release) arak si. A ṭhen(2)nak cu kum 1684 ah khan chuah ṭhan arak si ve, a bu(2) komh in kum 1728 ah khan chuah ṭhan arak si, a bu ṭhen(3)nak hi kum 1693 hrawngah khan chuah ṭhan arak si fawn. 

Cuhnu ahcun kum zeimawzet avan ruah hnuah kum 1852 ah a cauk pawl avanchuah ṭhan. "The Pilgrim's Progess" timi  cauk hi tuchunni tiangah Bible tilo ahcun Zumtu(Christian) cauk lak ahcun aṭhacem titiangin vawlei cungpumpi nih tuchun tuni tiangah apommi asi peng rih. Holh phunza (100) reng lo nih lehmi cauk asi fawn. China(TILUK) Communist cozah zong nih khin khawtlang nunphung (culture) theihnak phunkhat si ve dingah chuah ve dingin copy 200,000 an tuah, cucu ni-(3) chungin pakhat hmanh tang loin ekviarin  an cawk thlu colh!
  • Kan Bawipa nih lungsautein Amah azum i aitlaihchan zungzaltupawl cu adonghnakah hlawhtlinnak apek hna pinah ahlorh tawn hna.
  • Phaktawktein ka van leh mi asi, tlamtlin lonak tampi a um ko lai aruahziatu nan ka thiampiaknak lai kan nawl duh fawn hna.