“PUMPELH KHAWH LOMI THIHNAK”

Minung kan theih hrimhrim  dingmi le biapi ngaiin kan chiah dingmi asi ko nain voitampi kan daithlan sualmi le kan ruahtuk bal lem lomi cu “pumpelh khawh lomi thihnak” hi asi. Saam cattialtu nihcun  Saam 90:12 chungah, “Nun atawizia hi kan cawnpiak law cutin kan fim  kho lai” ati. Vawileicung nun atawizia, zeihmanh asi lo zia, atheifiang taktaktu nih hincun Pathianbia lawnglawng hi an buaipi. Asinain, vawleicung nun tawizia aruatballotu nihcun vawileicung sunparnak, nuamhnak le sualnak lakah an nun duhtharekin an hmang tawn. Curuangah kan i hngilhnak in akan tthangtu dingah Thihnak kong hmangin ralrinnak van latti ciao tthan hna usih.

1. Mizei zong pohnih ton ding mi asi (Heb 9:27: Job 30:23)

Thihnak hi mi zeipoh zong nih kan ton dingmi asi, culak ahcun nang le kei zong kan i tal ve. Ni nikhatkhat ah kan tlaihkhawh loin kan thi ve hrimhrim te lai (mithianghlim pawl lawrkhawm tiangin cengmang kan rak nun lem lo asi ahcun).

2. Mi vialte ahngah dih hna (Lamkaltu 7:2)

Thihnak nihcun mi vialte cu a kan hngah dih. Mirum le rethei, ramnuam le ram harsa, miropi le mizeilemlote zong siseh cu thihnak nihcun akan hngah ciao, akan hgnah zungzal zeitik ahdah kan ton lai tilawng ahngaktu kan si. Cu thihnak cu zeitik ah a van phak lai kan thei fawn lo.

3. Tikcu caan khiahcia te asi(Job 14:5)

Thihnak nihcun mi vialte cungah ro arel lai bantukin, atikcu le caan zong Bawipa Pathian nih a khuakhan cia thlumi asi. Cu Pathian lairel mi cu zeibantuk minung hmanh nih an lonh kho lo, an tan kho lo.A sinain cu Pathian i lairel mi tikcu le caan cu Pathian nih akan chim lo, ahohmanh nih kan thei lo. Nang le kei zong cu lairel mi caan ahcun thihnak kan tong ve hrimhrim lai.

4. Luatnak a um lo, humhimnak a um hrimhrim lo(Lamkaltu 8:8)

Hilei taksa hi thihnak lakin a himkhotu, aluatkhotu a nithla tthial khotu hohmanh an um lo tiin (lamkaltu 8:8) ah kan hmuh khawh. Ramnuam kan phak zongah, rumnak kan neih zongah, cawngnak lei degree sangsang kan neih zong hmanhah cu thihnak cun luatnak ding lam a um kho hrimhrim  lo. Nang le kei zong kan luat hlei lai lo.

5. Lei taksa donghnak asi (2 Samuel 14:14; Job 7:9, 10:21)

Thihnak hi kan lei taksa donghnak ding cu asi, asinain (Thlarau belte donghnak asi lo”.  Phungthlukbia ahcun, “ti abung cangmi cu ruhkhawh asi lo” ti asi. Minung zong hi thihnak kan ton hnuhnu ahcun ka duh rih lo, nun bet rih kan duh ti zong atheih fawn lo. Vawlei cungah tthate in ka nung tthan duh, nu le pa cawm tthan rih kan duh hna, Pathian hrangah ka theihkhawh tawkin nun tthan ka duh ti zong angah fawn ti lo. Curuangah cun thihnak kan ton hi kan lei taksa donghnak cu asi ruangah, kan lei taksa hi taksa nun ah siseh, Pathian hrangah siseh, diriam tein atthabikin hman ciao khawh i zuam hna usih.

6. Tikcu le caan theihkhawh asi lo (Gen 27:2)

Minung kan nunnak hi zeitik ah dah adih lai, zeitik ah dah thihnak hi kan ton lai tihi kan thei lo. Bible nih akan chimh ning ahcun voikhat thawhchuah tluk men fang kan si zia (Saam 62:9), nikhat chung te hmanh it hi kho mi(Job 4:20), thaizing zongah thi kho mi (James 4:14), caantawite lawng asi (Saam 90:5). Cu thihnak cu minung cungah ruah lopiin aphan tawn, hohmanh an i timlam manh bal lo. Kan cung zongah aphan kho mi le aphan lai dingmi asi fawn.

7. Biapi ngaiin chiah dingmi asi (Phungchimtu 7:4, 14)

Bible nih hitin achim, “mifim pawl ruahnak cu mithiinn ah a um” ati. A belmi cu “Chiatni ah khua ruat” ti asi. Mifim pawl nihcun midang thihnak kong an theih tikah khua an ruat, thi kho ve mi ka si ti an i fiang i, ralrinnak cang an thiam. Mifim kan si ahcun nang le kei zong thihnak kong hi biapi ngai tein kan ruah ding mi asi. Asile cu thihnak kong cu zeiruangah dah kan ruah a herh nak chan? Si... Bawipa khamhnak nei co loin thihnak thlanmual na liam sual pang asi ahcun, na thihni kha zungzal hellram, dongh thiamti lomi hmun ah na phakni asi colh lai (Luka 16:23-26, 2 Thes 1:8, Biathlam 20:15). Bawipa neitu, khamhnak cotu na si zongah tuni ah na cungah thihnak van phan sual sehlaw, na Bawipa tong dingin atu nanun ning te hi na di ariam ko maw? Bawipa hi lunglawm tein na tong ngam hnga maw?? 

Maw unau, thihnakin caan anei loh, a duh caanah na cungah a van phan te lai. Thihnak nih hmun a nei fawn lo, aduhnak hmunhmun ah na cungah avan phan te lai, thihnak nih duhthlannak anei fawn hoi lo, aduhduh ningin na cungah a van phan kho. A sau lai lo, minung kan nunnak hi....!!!!

NOTE: Khristian nun vaitamin timi cauk behchan  in ttialmi asi.....

EDEN DUM CUNGCANG APEH PAHNIHNAK

An hrawk:  Israel le kristianpawl kan Pathian hi cu khuaruahhar cu arak si hrim ko, mah fapa rori a minung sersiam mipawl tlanh hau tthan ding khop i nunnak tiang thap, pek tthan hau tiangin ei sianlo mi thingkung an umnak hmun i a rak ṭoter kher hi athei lo cu asi theng lem lai lo nain!! Zeizong vialte theitu Pathian le asi fawn, asiloah ahnawhchuah hna hnuah a fapa thihterter, tlanhter aduh ruangah dah asi hnga ti cu scholar tampi nih an chimceih mi biatlang atling mi zong asi ve fawn.  Ei lo dingin ralring tein a chimlen ko mi hna cu ngai loin hnawhchuah tiangin an van tuar cu asi phawt. A fapa thihter aduh ruangah asi lem lo ahcun, an ei i a nawlpek mi an hrawh tikah cun tlanhtthan an hau lai tihi athei lo ruangah asi hnga maw, cuti asi ahcun hi Pathian hi Pathian ruahnak nei lem lo, fim lem lo, khuaruah kau lem lo Pathian asi men lai titiangin scholar tthenkhat le bang nihcun an zumhnak tiang adung atawlhter phah hna ti asi. 

Note: Pathian nih nan ruahnak le ka ruahnak ai lo lo tiah akan ti...!!! 

Phuah cawp tuanbia hna khi alo pah: Pathian nawlpek mi an van buarter cang ahcun lawngtein kan um tikha an van i theih. Pathian nihcun ,  “Saruak in na um ti cu aho nih dah an chimh, thingthei ei lo ding timi khan a rak ei dah kaw?”  tiah avan ti. Adam nihcun, “Minu na ka pek mi  Evi nih khan a ka pek i, cutin ka ei,” tiin a nupi Evi cu apuh. Hi ka ahhin Evi lawng si loin amah Pathian hrim zong kha amawhchiat telchih khin alang ziah ti ahcun, “minu na ka pekmi nihkhan” tiin a van hmanmi holhkam khin alang chih. Pathian nihcun Evi zong cu a van hal ve i, Evi nihcun, “Rulnih akadehnak i, curuangah ka ei,” tiah a leh ve.  A caan ahhin cun phuahcawp deuh tuanbia a van lawh cang dengdeng hna khi avan um tawn. . Evi nihhin,“Rûlnih akadehnak i, curuangah ka ei,”  a ti. Rûl nihcun dehnak in alang lem lo. Asinain zumtu kan i cawnpiak nak ahcun  hi achia le ttha theihnak thingthei an ei hlanhmanh ah khan chia le ttha theihnak cu an rak nei diam cang ti asi  i,  “ Pathian i pehtlaihnak nun nei in hlimte le lawmte i nun ahlutzia le anawl ngaih lo ruangah hremnak, tuarnak(Experience) an van tonnak zong asi tilei hoiin kan i cawnpiak deuh zong a hung si tiin an chim fawn. 

Rûl nih khan Evi kha a dehnak maw? : Rûlnih Evi kha biahalnak a tuah tik ahkhan, “Pathian nih, “Dum i thingthei hrimhrim nan ei lai lo,” tiah a ti hna.  Evi nihcun, “Ti lo e, dumi thingthei hi kan ei khawh dakaw: asinain dumlaicir i a ummi thingthei belte cu Pathian nih, “Nan ei hrimhrim lai lo, tiah ati hna,” ti asi. Rûl nihcun, “Thi hlah e; nan ei ni lalain nan mit avan var lai i, achia le ttha theiin Amah Pathian bantuk nan van si sual lai ti Pathian nih atheih ruangah asi cu,” tiah avan ti hna. “Nan ei ni lala in nan thi lai,” ti asi, asinain an eini ahcun an thi lo phot, Adam cu kum 930 tiang adam rih ti kan hmuh khawh. Rûl nih khan, “Rul nih khan, thi hlah e,” tiah arak ti khah!! Rûl nih adehnak lai  i, Evi nih achim mi kha, alangh nihng ahcun adehnak si loin, biatak achim khi alo deuh ti asi, “thi hlah e nan ei ni bakin nan mit avanvang lai  i, achia le ttah thei in  Pathian, Amah bantuk nan van si sual lai ti atheih ruangah asi,” tiah ati.  (3:4-5). Evi nihcun, “Rûl chim ning hi asi ngai ahcun khui ka van temchin hnik lai, ati ttheu lai dah!! A thei ṭhenkhat cu eiin apasal zong ahei pek ve, anih zong nihcun a van ei ve (3:6). He thingthei hi  Evi nihcun eicak ngaiin, mitla ngaiin, mi afimter khotu eihiar ngaimi thingthei asi ttheu lai  dah. 

(EDEN DUM TIMI ---A PEH PAKHATNAK)

Pathian nihhin a sersiammi minung a ciahnak dingah hin nichuahlei ah khan Eden dum cu arak tuah, cukaahcun a chiah hna ti (2:8) chungah kan hmuh. “Chak kei or nichuahlei,” ti rengot khin cun fawitein van theih ding cu asi ruam lo. Cuka hmun i tilo dingmi an van tikhan hnawhchuah avan si tikah cun Eden dum chaklei ah adawi hna ava si maw, nunnak thingkung vengtu ah a chiah mipawl kha Eden dum chaklei pangah an rak um hoi fawn, nichuahlei or chaklei ti holhfang hi a uar hleingai, cunglei achimduhnak zong asi kho men ko.

 Eden dumi thilkheu mipawl:  Pathian nih vawlei cun thing mitla ngaimi le eikhawh mi thil aphunphun a totter  nak kawng (2:9)ah kan hmuh khawh. Hika ahhin dumlai i achia le ttha theihnak thinking vantto ter ve ringot zong hi ruahtham tlingte te asi ve. Cubakah nunnak thing avan  tto zong hi ruahnak zong atamter duh ngai ve fawn. Nunnak thing:  “Nunnak thing” hi “Biathlam 2:7-ah siseh, 22:2- zongah kan hmuh khawh fawn hna.  Ezekiel 31:9-  chung i a chim mi  “Pathian thing,” a timi zong hi hi nunnak thing hi asi ttheu laid ah ti zong zumhnak a um fawn. “Pathian dum,” a timi lakih a ṭo mi asi ruangah. Ezekiel 28:13-ah hin “Pathian dum, Eden-ah,” tih kan hmu khawh fawn, Ezekiel chung thotho ah 47:12-ah thei kûng ṭo ding achim mi zong hi Genesis cauk chung i Eden dum timi le Biathlam. 22:2- mi he an i lo ngai fawn.  

A chia le ṭha theihnak thing:  Hi thing hi hi vawlei cungi um taktak i ruahnak zumtu pawl nihcun an ruah mi zong asi. Adam nih a ei ruangah zungzalin helltlak ttih ruangah tutiangin heh tiah tutiang zongah pianthar khawhnak dingah tiin crusade tibantuk, camping tibantuk tuchun, tuni tiang zongah tuah peng a hung si ti asi.  

Note: Asinain mithiam tampi nihcun zeitin dah an hmuh ve tiah cun, thil ṭo mi lakah a chia le ttha theihnak thingkung umbantuk i an chimtawn mi cu thil a um taktak mi si loin tuanbia in chim mi le relmi sawhsawh asi tiah an chim. Cun pakhat an chim tthan mi cu, “Minung nihhin cun a chia le ttha theih khawhnak kan nei i, cupawl cu thil kan hmuhnak in siseh, kan hna in kan theihnak in siseh, kan tonghnak in kan theihkhawh mi si hna seh, kan tepnak in kan theihmi si hna seh, a chia le attha hi kan theih khawh hna tiin an chim.”  Kan thil tonmi le kan theih mi kaltlangin fimnak tampi hi kan i char hna, kan i lak hna. A chia le  ṭha theihnak thingkung le nunnak thingkung hi Eden dum ah ṭo tak tak le um taktak i ruahnak, hi vawlei cungah umtaktak rak sisehlaw cu hmuhchuah in arak um diam canglai tiah an chim fawn. Cutiin rak um taktak sisehlaw cu a birtete zong lain an rak phun hrimhrim lai, hi vawlei cungah hin a ciihi a rak darhdiam cang lai, ti zongin an chim fawn. A culawng hmanh si loin khawika set ah dah Edendum cu aum ti zong thei loin mithiam, mifim pawl zong tuni tiangin an buai peng rih” ti asi.

Eden i tiluang: Eden hind um tihnawng dingin ti hi a luangchuak, cuka hmun cun hmunliin aitthen ti kan hmuh  khawh (2:10). Hi ti, Eden in alungchuak mi hi ativa peng pali pawl he fiangvirviar tein chim asi. Tiva pakhat min cu Pison asi ti kan hmuh(2:11). Havila ram vialte kulhtu asi tiin achim fawn. Tiva pahnihnak cu zeidah asi tiah cun Gihon ti asi, Kus ram vialte kulhtu asi ve kan hmuh khawh fawn (2:13). Tiva pathumnak min cu Hiddekel asi i, Assyria (tu i Syria) ram chak kamah a luang mi asi (2:14), a palinak tiva cu Euphrates ti kan hmuh fawn.

Eden dum nuamhnak: Eden dum hi nuam danglambik deuh hrimhrim i tuahmi,  sersiam mi, asi tiin ruah le chim ciao mi arak si. Septuagint buah cun “Paradis os,” tiin ttial dawhdang asi; Persia chan liao ah an Bawi pawl nih an dum an tuah i, anuamhnakbik alaihlung, danglambik i an tuahmi, an celbawl mi , an ttamhmi chimnak asi. Bible cangah cun, “Pathian dum, Eden-ah na um,” ti ka n hmuh (Ezek. 28:13). Vanram (Paradis) nuamhning an chimning deuh i i dinhchung nak hmunnuam bantukin ruahmi an si tiah an chim fawn.  

Eden le dum khuika ah?:  Eden dum umnak hmun hi heh tiah research an tuah nasa, asinain tunitiangin an chim kho rih lo, dum umnak hmun heh tiah hawl asi  ko nain hmuh chuah cu asi rih lo tuni tiangin. “Chak leiah or nichuahlei ah,” ti a asi ruangah Palestina ram chak lei cu si dawhdang deuh cu asi. A umnak ding awmang deuh i an zumhnak hmun cu Mesopotamia (tu i Irag) ram asi loah, Armenia ram hna khi an si hna. Pison tiva luangnak khi  Arabia khuachaklei si dawhdangin chim a si i,  “Havila ram vailte kulhtu asi tiin a chim fawn. Gihon tiva luannak a van chim ve tthan mi cu Kus ram vialte kulhtu asi tiin a chim hoi fawn. Cucu Ethiopia ram asi tiin an chim hoi fawn ttung, thil si kho dingin an ruat loh. “Hiddekel,” a timi hi  Tigris tiva hi asi tiin an chim. Hi tiva le Euphrates tiva pawl hi cu  Assuria (tu i Syria) ram chaklei kam i aluangmi asi tiin a chim. Curuangah hi tiva pahnih pawl hi cu Syria ram khuachaklei Armenia tlâng, “Ararat tlâng,” tiin an chim tawn mi nitlaklei asikho men tiin an zumh ruangah Eden dum umnak ding awmang zong hi cuka hrawng cu asi ttheu lai ti zumhnak an nei. 

John Skinner- nihcun:  Pison le Gihon tiva hi khuika mi dah an si tihi faingtein thei lo hmanh usihlaw, Hiddekel (Tigris) le Euphrates tiva hnar kan theihkhawh ruangah  Gen 2:10-14 “Eden dum,’ a chimnak hmun cu Babilon (Irag) si maw, Mesopotamia (Iran) hi si maw a hau. Hebru mipawl nihcun  ‘Eden’ ti umzia, achan cu “nuam,’ tinak, “sunglawi,’ tinak bantukin an hman tawn ti asi. Pathianin ei lo dingin a chimh mi  “a chia le ṭha theihnak” an van ei bak khan, “Na eini hrimhrim in na thi lai,” asibukhan Adam kha kum 930 a dam rih. Eden cu hmunnuam le râlmuan nak hmun i chimnak ah hman asi ve fawn (Isaia 51:3). Judah (Israel) pawl le zumtu kan Pathian nihhin zeituangah dah, zeibantuk thinglung neimi hi si hnga maw? Nunnak thing le thing dang vialte theitlai cu ei a sian i, achia le ttha theihnak thingthei belte ei a van sian lo bik kher hi, ei sian lo ding cu rak chia lo lawlaw ding khi arak sin a in..!!! 

Nunnak thing min langhnak pawl:  Nunnak thingmin hi Bible-ah a lang len– Gen. 2:9 ah siseh, 3:22-ah le 24-ah; Biathlam. 2:7, 22:2,14, Ezek. 47:12, Biathl. 3:18, 11:30 ah te, 15:4; Bible cauk lenglam lei i Apocripha-ah cun Enoch. 8:3-5 ah te, II Esdras 8:52-chung zongah  kan hmuh khawh hna. 

Peh tthan ding---manh hmaisabik ah van peh khawh tthan ka van i zuam tthan lai

EDEN DUM CUNGCANG:

Tuttum cu khawi, V.L Ngaihmawia nih (Eden Dum) timi attialmi cungcang behchanin minung kan rak i thawhkehnak hmun le ramte atuanbia in siseh asiningcang tete kan phakkhawh tawktein van zohkhawh kan i zuam lai. Kan nih zumtu aitimi hrimhrim nihhin cun piantharnak taktak kan neihkhawh nak dingah tiin  campaign in siseh, crusade in siseh, kan i cawnpiak tawn, cu kan i cawnpiaknak ah  Eden dum kong siseh, Eden dum in Eve le Adam sualnak ruangah Pathian le minung pawl kan i pehthlaihnak  cu arak cat, asianin Bawi Jesuh nih kan sual ruangi Pathian he ai tthen cangmi kan sinak cu avan kan pehpiak tthan. 

Cuthawngttha a zumh lawngmen si loin ti le thlarauah kan pianthar khawhnak hnga caah  siseh sualbul kan theihfian hi arak herh tawn ruangah hin  kan i cawnpiak nakah sual i kan rak tluknak abul, aithoknak hmun  Eden  timi hmun cu lohtheihloh in chim haubantuk khin avanum tawnnak caan tampi ahung um tawn. EDEN DUM timi zumtu hrangah cun philhkhawh menemen ci arak si lo. 

Curuangah kei zong nih ka van ngai poimawh ve hrimseh. Cawnpiaknak ah kan duh ve sual ah:  Genesis 2:8 kan zohtik ahcun, “Cun Bawipa Pathian nih nichuahlei ah Eden dum pakhat aser i cuka ahcun a sermi mipa kha a chiah,” tiah ati. Cun Bawipa Pathian nih vawlei khan tlak a tlawmpal alak i mipa ah a ser; nunnak petu thaw kha a hnar chungah a chuahhnawh i mipa cu a hungnung ti bia kan hmuh khawh (Gen 2:7), Genesis tein van i thok ahau tthan ko ne hih. Pathian nih aminung tuahmi achiahnak hmun cu “Dum ah” asi. Dum a umnak cu Eden- ah asi.  

Minung achiahnak cu dumchung cu asi, dum cu Eden-ah a um tizong kan theih fawn, Asiahcun Eden cu khawika dah a um kawn ne? Eden umnak hi “chaklei” tiin a chim fawn. Chawklei titikah khawzeilei indah an tah asi ne hnga? Israel  ramin chaklei lam tiin ruat phawt u sih. A chia leh ṭha theihnak thinthei ei akhap mi hna an ei ruangah dawi an rak si ahkhan  Eden du mi thingthei cu  an ei i, zungzal in an nun lonak dingah Eden dum lengah a dawi hna, nunnak thing innka cu veng dingin  Eden dum chaklei pangah cun cherubim vancungmi hna le zei ti lei paoh i aa mer khomi mei vainam kha a chiah hna, ti kan hmuh khawh. (Gen 3:22-29) . Pehtthan ding......tampi um rih----

JESUH CU KHAMHTU LE BIACEIHTU ASI

Bible caang :(Biathlam 20:12)

“ Cun mithi mi kha angan he ahme he, bawithutden hmai i an thut kha ka hmuh. Cauk kha an kau hna, cun cauk adang pakhat, nunnak cauk zong kha an kau ve, mithi cu an raktuah mi  cauk chung i aa tialning khan an bia an cheih hna.”

Warren Wierbe nih a cauk (Meet yourseld in the Psalms) timi cauk chung ahcun hi tihin a ttial. Voikhat cu khuapi ramri pakhat ahhin  rang(Horse) cungah hngakchiapate pakhat cu ai cit, cu liao ahcun ai relhlopi ah cu rang cu acahkhawh chungin atli ciammam ai!!! Cutik ahcun tlangval pakhat nihcun curang cu a hei dawi adonghnak ahcun a va tlaihkhawh ti asi. Cutikahcun hngakchiapate cu zeihmanh i tuahmawh lotein, i khawng lo tein a va chanhmanh ti asi. Mahcu hngakchiapate cu kum zeimawzat avan liam hnu ahcun tlangval muidawh ngai a van i chuah ko nain   misual pakhat ah avan i chuah diam ai, cuticun voikhat cu thawng an van thlak, cun biaceihnak zungah biaceih ding asi ruangah zungah cun an kalpi.

Cu tlangvalpa nihcun biaceihnak zung a vanphak tikah cun khua avan hoitikah cun biaceihtupa cu ahlan i ahngakchiat liao te i, anunnak arak chanhtupa kha arak si ti a theihtik ahcun asinah, “Biaceihtu ahlan i arak kakhawmhtu kha na si ti ka theih, curuangah zaangfah tein tuchun zongah ka khamh tthan ko, ka ngaithiam tthan ko,” tiin avan nawl tthan. Asinain biaceihtupa nihcun asinah a van chimmi cu, “a hlanah cun na hrangah khawmtu, bawmtu karak si, asinain atu ahcun na hrangah biaceihtu ka si cang” tiah avan leh. Cutikah cu hgnakchiat te liao i, rak bawmh mi  misual thawngtlapa cu ngaihchia ngaiin mithlicanghnap he attap ti asi.

Jesuh Khrih hi vawleicung mi vialte hrangah khamhtu asi. Asinain nikhatkhat ahcun mi vialte hrangah biaceihtu asi tthan te lai. Na dam chung caantawite  chungah hin sual le zungzal thihnak lakin an  khamhtu Jesuh Khrih hi theihfian khawh i zuam, zum law, cohlang law, a duhningin nitin te nun khawh i zuam. Atu i a kandawttu Bawipa Jesuh Khrih hi nikhat khat ni ahcun nahrang le ka hrangah biaceihtu asi tthan lai.  

NOTE: Caanttha kan neih liao te le nunchung caantawite ahhin khamhtu Jesuh Khrih hi   aneih in kan i neih khawh hi a va pawimawh hringhran dah!!!! Sakhua phung biaknak men, tthatnak le felnak men nihhin vanram akan phak ter hrimhrim lai lo.

"MI HLAWHLTLING T'HENKHAT PAWL HOLHKAM LE TON MI"

A. Kum 9 mi ka si lioah pawngsual/tlaihhrem ka rak tong. - (Oprah Winfrey)

B. Ka university education line hi ka cawng thlu cuang hlei lo. - (Bill Gates)

C. Ka pa nihcun zeihmanh zawnruahnak samfang tiat hmanh nei loin, nupa sualnak rongkai ci aphunphun aka ann khumh, aka sik, aka hrocer, ka hmaiah holhkam chiapipi hmangin a ka hrocer zungzal. Caansaupi liam cang mi si ko hna hmansehlaw ka hnathlam ah an cam zungzal, ka theih peng rih hna. Kum 18 ka si lioah kan inn tiangin kan rak chuah tak. - (Joyce Meyer)

D. Caa cawnnak runinn ka rakpanh hramthok ka tein tang niam cem in ka theih khawh chungin (theih tawkte si loin) hleiah tlampalte caab van belh chap in teimak ka van chuah tawn! - (Dr. Ben Carson)

E.  Football ka rak cawnka te ahcun mirethei ka si ruangah lakphakti dawrah ka rak i hlawh tawn, ka hlawhmi te cun ka football cawnnak man cu tlawmpal tete in kan rulh vet awn. -(Lionel Messi)

F.  Ka hawi le ihnak veranda tang teah zaan ka var ve tawn.  Ei le in hawl in ka vakvai ve tawn. Retheihnak phunzakip deuh thaw in  ka rak hron bal ve len cang hna. – (Steve Jobs)

G. Kan sayapa nih cun nang hi cu mihlawhcham dingi chuak mi na si tiin arak ka tit awn. – (Tony Blair)

H. Beidawng hlah. Thawngah kum 27 ka rak tla ve cang. Asinain ka bei dong lo. Curuangah ka dingchuak bak ve da kaw!! – (Nelson Mandela)

I.Thildangah cun ka chia sang ngam lo. Asinain virgin bak in nupui ka neih khawh ruangah kan lunghmuih, kai chuang bak ve. Bawlung  chuih in khual kan tlawng nasa. Asinain ka nupui pom liao mi lo bak ahcun nupa sualnak hi zeitik hmanhah ka hmang lai lo. – (Ricardo Kaká)

J. Caanphiao innchia ngaimi tang teah ka hngakchiat liao ahcun ka um tawn.  Football (bawling chuih) cawngin  academy pakha ah  nitin tein ka kal tawn, asinain ahnuh deuh ahcun kan neihchiah nih atlinh ti lo caah  bus (mawtaw) citman ka nei ti lo. Ka cawnnak cun a kan chuah.  Retheihnak ruangah ka ttap tawn.  Tumruhnak  nasa tein ka nei. Ni nikhat khat ah i dinchuah hrimhrim kai tim. Ka van hlawhtling , tuchunni hi ka van phan kho ve. Hlawhtlinnak ka hmuh chan cu ka retheih hmaisak ruangah asi. – (Luiz Ronaldo, Brazil). 

NUNNAK CAUK CHUNGAH NA MIN T'IALIN A UM VE CANG MAW??

Voikhat cu pa pakhat hi athi i, adam liao ahcun Khrihfabu lei rainttuannak, cawlcanghnak(activities) aphunphunah akaihruaitu bik siin tthahnemngai ngaimi arak si. Mi vialte nihcun anih cu vanram akai hrimhrim lai tiah achim zungzalmi pafel, zohchungtlak tiin an zoh mi, an i bochan ngai mi arak si. Aruakvuinak program khawmhnak an tuahnak zong ahcun aropitnak le upat tlak asinak pawl cu hehtiah chim zong an chim len fawn. Cuticun sunglawi ngaiin an vui, an thlah ti asi.

Athlarau cu vanram kutka cu avan phan, vanram chung lut ding cun hmabak pakhat te aum; Vanmi pakhat nihcun cauk lianpi(NUNNAK CAUK) cu kengin arak i dirpi, cu Nunnak cauk chungi min um cangmi poh nihcun vanram chungah cun an kho lut kho colh. Vancung mi sin ahcun kei ka min cu Daniel asi, ka min van ka zohpiak ve ca tiah a vanti ti. Vancungmi nihcun Nunnak cauk chung cu avan zoh..!! "Ka pu, na min ka hmu lo, avan ti daim ai, Daniel nihcun tthatein van zohtthan law tiah avan ti tthan, kan dam lio zongah Khrihfabu ah mipawimawh le ttuanvo dangdang zohkhentu ka rak si tawn. Cheuhra chuekhat aitam zong rak pe tawnmi ka si.Ka min cu a um ve ding hrimhrim hi asi tiah Daniel nihcun avanram kai ding ai zumhning cu a vun chimnolh tthan. Vancungmi nihcun Nunnak cauk cu avan zohtthan tawn, avan checknawlh tthan tawn. Asinin Daniel min cu a hmu bak lo. Tuufano Nunnak cauk chungi min ttial mi lawng an lut lai"  tiin (Biathlam.21:27) ah kan hmuh khawh.

Zeitiawk attha hrim ti lo, zenhtukbuin, loh-theih-loin zungzal meihlipi umnak lei cu panh a hau cang..!!! I chirnak caan second khatte hmanh a um kho ti fawn lo, zungzal, zungzal, hremnak meihlipi rapthlak chungah hnuh in a um diam ai..!!!

Maw dawtmi unau, tulio thil kan toncuahmah mi kan mit le kan hna nih atheihmi pawl hi van ruat neuhneuh hmanh usih, kan Bawipa Jesuh Khrih rattthannak caan anaituk cang tihi, biathlam chungah a chimbantukin hna anei mi nihcun theiseh, atibangin kan theihfian hi aherh. Bible, Pathianbia nih a rak chimchung mi pawl hi pakhat hnu pakhat adik chin lengmang ko, ralring tein kan um hi zeithluk hin dah a herh cang?? Jesuh Khrih rattthannak hi damin kan rak hngak manh lo zong asi kho men; nitin, nazi ttemtin te hin chiatnak, thihnak hi aphan zungzal da kaw..!!!

Na piangthar cang maw? tiin i hal lennak caan dinhmun i um ding khi kan si ti lo, "NUNNAK CAUK" chungah na min a cuang ve cang maw?? tinak caan tu asi cang. Hi vawlei caan a dongh tikah, Thlarau vailte anmah le hmunah; kal dingin NUNNAK CAUK chungah an min cu hawl an si cang lai.

(NUNNAK CAUK) chung ahcun na min cu an ttial cang maw?

Aphek an ttialnak ahcun na min a cuang ve cang maw?

Pathian rorelnak ni ahcun mivialte cu, Bawipa hmaiah biaceihpiak in kan um lai. Maw unau na manh cang maw? Nai ready cang maw? Vanram nuamah leng ve dingin Khawmhtu Bawipa nihcun a kan sawm, cu hmunnuam le thianghlim chung i um ve dingin khawm na si ve cang maw? Na thiltuah tthat ruangah vanram kai dingin nai ruat sual maw? Hi vawlei na dam chungah sinak sangpipi tlaitu na si ruangah vanram kai dingin nai ruat sual maw? Kan SAKHUA tthatnak men in vanram luh kan i timh sual asi ahcun vanramkai kan i timh nak cu kan ngah diam tinak asi. Kan caanttha neihchun te hi (LAST CHANCE, LAST MINUTE) asi tihi fimhring tein theiin NUNNAK CAUK chungah kan min ttial asi rih lo sual asi ahcun Bawipa sinah nun hnangamnak taktak, khamhnak tlamtling cu a caan kan neihchun teah hin halin au zokzok usih' tiin Bawi Khrih min in kan sawm tthan hna. Bawipa nih nan dihlak atharin thlawchuah in pe ko hna seh.

LO RIANT'UANTU LE ANUPI

Nikhat cu an nupa in an thawh le cangka bakin  biael in caa hmanhram an i thok colh ti si......

Pasal : Chunnitlak in Inn ah na um sawhsawh. Na rianttuan mi zeihmanh hmuh ding a um ttung lo.. Na thathutuk. Rian na van ttuan ve chunah hin na muangcang lawng si loin na taw arittuk. Caan alakka in na liamter viar.

Nupi  : (Hmurseh bu cun) Thaizing thokin nangmah innah um law, keinih lo leiah rian ka ttuan ve thung la. Innchungkhar thilri cephnep pawl hi nangmah nih rak ttuan vair tiah an pa cu a hei ti.

Pasal : Aw aw aw..!!!situk situk va ttuan va ttuan..!! hmer nawn khin an nu cu a hei leh. An pa nihcun na rainttuan mi cu ka rak ttuan viar la tiah avan leh...

Nupi : Cawhnuk rak sur. Arrawl rak pe. Vokrawl rak pe. rawl rak chum fawn. Bung le bel zong rak khawlh viar. Inn zong rak phiak dih, ttuang zong rak taih dih. Kai khawlhnak ding ti zong rak ka lumpiak fawn....

Nikhat arauh hnuah...

An nu lo akal kar chungah cun cawhnuk cu arak sawr i, an cawpi nihcun a calah vanchiatah aperh kherkher ai.!!. Vokrawl pek hram a van i thok tthan aculak lai ahcun vokinn saknak thingbul hleifuang mi aichuih hoi. An inn tang ah Arrawl pe dingin ava kal i, a arrawl bik a philh diam hoi. Zial(ttuang) ataihnak ah a kawng aiherh sual. Rawl cu avan chumhchuan ve nacun, eitlak ah achuah hoi lo. A kawng aiherh sual ruangah an nu vantlun tik i aikhawlhnak ding ti zong alum kho ti lo. Atiawk theih lo tukah ihkhun ah a it top ti si. Zaanlei ahcun an nu cu lokalnak in a van tlung....

Pasal : Kan nu, Inn lei rian hi olai te arak si rua tiah ka rak ruah tawn le arak si ziar lo tihi atubakin ka theihfaing. Lo rianttuannak in anuamh deuhnak le a oldeuhnak a um hrimhrim lo. Na phaktawk te i inn lei rian na rak ttuan tawn mi le na rak zohkhenh mipawl hi ka rak hmu thiam tawn lo, tu ahcun ka theihthiam khawh cang. Na tha arakdituk tawn tihi tuhin cun kan theihthiam tuk cang. Tuhnu cun zeitik hmanhah kan sawisel ti hrimhrim lai lo tiah an pa nih an sinah cun a chim ti asi. Kan nu, na tel lo cun kan innchungkhar hi zeihmanh lo men kan rak si, tiin a mithlihalbu cungin an nucu hngetbur cun a vanpom i avan cawi ti asi...

* Na nupi/na pasal nih aphak tawkte i arainttuan mi siseh, atuahsermi kha sawisel piak siang loin lawmhpiak khawh peng tu kha i zuam law, cuticun nan nupa pehtlaihnak a hnget chinchin lai i, lunglawmhnak in nan khat chinchin lawng si loin nupa lungrual le zohtthimhtlak nupa, Bawipa thlawchuah mi nupa nan van si kho lai.Cuticun innchungkhar lungrual mi chungkhar, ttangrual mi chungkhar kan van si kho chin lengmang  lai tinak asi*

(Midang na sawisel lengmang hna asi ahcun zaangfahnak caan le dawtnak caan na nei manh lai lo- Mother Teresa)

THEIHKAUHNAK ( General Knowledge )

1. Ram dang bangin kan ram ah khal mi thau tak tak, tawl duh tam tak kan um ve ta. Cumi pawl hrangih thurawn mal lai kan tar lang tum ding.

Diary Bu: Nitin thuhla ngannak bu ( Diary ) nei-in na thei ei ih piang ngan zel aw. Cumi rual cun na thil ngaihtuah khal ngan tel ve aw. Hitivek ih na tuah cun na ril a rawng ruangah khal si cuang lo-in ruat mang lo le tul lo ah thil na ei mai mai theu tin a thei aw ding.

Na thil tum thei tha aw: Na thinlung ah na rihnak ti hniam ih tawl tum na si ti thei ringring fawn aw.

Rawlei: Can bi nei-in rawlei theu aw. Cu bangih na tuah cun hmawmsawm ei mai mai na pumpelh thei ding.

Thil-rim lam ei hrial aw: Na rawl hmeh ah a rim lam pang cu a mal thei bikin ei tum theu hramhram aw.

Thei: Na ril a rawn ih thil thlum ei na cak a sic un thei ei sawn tum aw. Hivek hrang ahin Apple a tha khawp mai. A um lo khal ah hmawmsawm thlum ai-in thei lam ei sawn ding a si. Cu cun hmawmsawm dang kan ei ding, in eiter lo thei tlunah kan vun hrang a rak tha sawn fawn si.

Thlum: Cini hi ei lo hram si maw, a mal thei bik si maw ei ding a si fawn.

Thlai: Thau pai tam lam ei tam lo ding a si ih, thei le thlai lam ei tam sawn ding a si.

Taksa sawizawi: Mumal nei takih sawizawi-awk theu ding a si. Kan taksa ih thau sek-khawm aw hi ei le in lawng cun ti hloh theh cu a theih lo tlak a si. A ti hloh dan tha bik cu sawizawi-awk ih thlan ti tlak hi a si. Lamzinpi ih tlan ciamco cu ti lo hram a tha. Lei/lamzin cang lutuk ih tlan le feh ciamco hi kan ruh um dan thawn a mil-awk lo ruangah hmun dang deuh, thimnakah bualrawn tivek ahin tlan sawn ding a si. A rem ciah lo a si khal ah but ( Boot ) hnuai lam cang lo/nem pawl bun ding a si.

2. Minung taksa za ih sawmriat ( 80% ) hi tidai a si. Tidai cu kan thisen le tikhal ( Cell ) pawl ah a um bik. Kan zun le thlan ihsin hin kan taksa ih tidai um cu kan hlawn suak sal theu. Kan thaw ihsin khalin tikhu a suak tel theu fawn.

Kan taksa ih tidai a mal cun kan thisen a ra sah in a tiral tawk lo ih, kan taksa hmun dang dang le thluak ih Oxygen feh kual ding a rak muangter theu. Cutivek ih a ra um cun nasa takih thin in a pam a tul ta theu a si.

Kan boruak hip hi cuap ah a lut ih, thisen ah a zem aw kual le sal. Kan thluak le thin ih Oxygen a feh that lo cun an siat theh ih, thih mai khal a tihnung um zet. Kan taksa hmun dang dang khalin Oxygen tam tawk tak an mamawh theh. A zem kualtu bik thisen a tiral that tawk lo cun a feh kual cak thei lo a si.

Chin mi pawl hin a hal can lawng ih tidai in ding si maw kan ti theu. Thenkhat phei cun zun thawh tam tuk an tih ruangah an in mal phah theu. Hihi thil tha lo tak a si.

A mal bikah tidai litres hnih ( khuat 7 ) tal nitin in ding a si. A ai-ih tam in phei cu a tha deuh deuh si ko. 

Tidai tam tawk tak kan in hin kan thisen feh kual vel hi a ti cak lawng si lo-in, kan zunzin, kaileng, pumpi le rawlzin pawl hrang tiangin a tha ih vun khal a hrisel phah a si.

• Pitling taksa ahin thisen litres 4-6 a um.

• Kan thin hin nitin thisen litres 7,000 hrawng cu kan taksa hmun dang dang ah a zem darh theu.

3. Mitin in Kaileng ( Kidney ) pahnih kan nei thluh. Mi tam tak cun zun thlifimtu a si mai si maw kan ti theu. A hnatuan pawimawh zia mal lai tar lang kan tum ding.

( i ) Thisen thlifim in taksa hrangih rawl tha cu thisen in taksa hmun dang dangah a zem darh lehsal.

( ii ) Taksa mamawh tawk ci/al le acid a tuahsuak; taksa hmun dang dang ih thisen zem-awk rual dan ( Blood Pressure ), taksa mamawh tawk ti sek-khawm, thisen ( Red Blood Cell ) tuahsuak, ruh hrisel le cak tha tak kan neih theinak ding pawl hna a tuan fawn a si.

( iii ) Nazi kar tin in kan thisen luang kual vel hin vawi 12 hrawng kan kaileng hi a pal-tlang theu. Nitin in thisen litres 200 hrawng vel thlifim in tidai bal litres 1-2 zun ah a feh ral theu fawn.

( iv ) Kaileng hin thisen a thlitfim tlunah taksa mamawh thil cithum Erythropoietin ( Red Blood Cell tuahtu ), Renin ( Blood Pressure kilkhawitu ) le Vitamin D ( Taksa ih Calcium kilkhawitu le ruh ti caktu ) a tuah suak theu fawn a si.

Hitivekih pawimawh a si ruangah hlan lai Greek pawl phei cun minung khawruahnak hi kaileng ah a um in an ngai.

Kan kaileng hi kan dam sung daih dingih Pathian tuah a si ruangah kilkhawi that ding a si. Taksa hrisel nak tisiat thei ei le in, rit theih thil, zuk le hmum pawl ah kan sup aw ding a si. Taksa ihsin hnawmhne a hlawn awk fai thei lohlinak dingin tidai thianghlim tam tawk tak kan in theu fawn ding a si.

4. Khua a hung thal so ih mi tam tak cun hritlang kan kai le ta. A na deuh thenkhat phei cu kan khua a sik in kan it tawp mai theu a si.

Hritlang hi ci 200 tlun a um in a thlentu natnak hrik ( Virus ) khal ci dang dang um in an rel. A nat dan le a hung lan suah dan khal a bang aw ciah lo. A tlangpi bik, hritlang satliah kan ti mai hi cu hahthiau, hnapti, hnar-pit, le khuh in a run lang suak bik. Khawsik deuh ringring ih rawn tan aw khal a um tho fawn. 

Hritlang hi Virus ruangih um a si ruangah a Si ( Medicine ) bik khal rel theih a si fawn lo. A thlentu virus that ding khawp in minung taksa ah Si thun ngam a si lo ruangah mahte kilkhawi-awk that a pawimawh bik a si.

Tih-hlumawk, tidai ih nem-awk, ih tam, ti in tam pawl a pawimawh. Thei ei tam khal a tha. Hritlang Si ei ruang ih thlah dah awk ci a si lo. A tuan dan ih zir in Antibiotics lam ei tel khal a tul cang a um fawn.

A na satliah deuh ahcun a tir te ah meihawl dip hmawm/ei hi a tha ve khawp mai. Meihawl hi carbon hlawm a si. Hun hmawm hin ka ( mouth ) in virus um kha mal te te in a hip. Dawlh khal a pawi lo ruangah dang le ril hrawngih mi kha a hip le sal ih, tic un kan ek lam ah a hung suak sal mai a si. Nikhat ih vawihnih vawithum hun tic un a sawk ve thei mai ih a dam phah thei fawn a si.

Reference: Kristian Naupang 2012, August, September, October, and November.

INN LE LO NEI LO, NUN CAWNTLAK (DANIEL CABRERA) NUNCAN TE HI..!!!

 Hi Philipino hngakchia pate Danie Cabrera  nuntudan te le atumruhning te ka hmuh le ka theih tikah hin ruahnak ttha le raltthatnak thazaang thar tampi aka pek. Hi filipino hngakchia umnak hmun le hma, roprai hmanh nei lo, ahmanthlak zohhmanh in ngaihchiat thlakte asi mi, lamkap lungpher cungi cazoh lio le Mc Donald zuarnak room in, a vanchuak mi ceu(light) i rinh tein ca azoh lio hmanthlak cu internet leiah nasa ngaiin adarh ciammam i, mitampi nihcun an zaangfahtuk hlei ah an upattuk fawn, culawng si loin hi ruangah mi tampi bawmhnak zong adon phah fawn ti asi. Anu Christina Espinosa nih  AFP achimh ning hna ahcun, "A fapa, kum 9 in a upa mi Daniel Cabrera  nihhin  bawmhnak in adon mi hmangin siseh, school supplies le college scholarship pawl hmangin asi duhtuk tawnmi 'Policeman' van si khawhnak dinhmun tiang si kho dingah a van bawmh tiin a chimh hna ti asi. A hmanthlak cu, college cawng lio mi hngakchia pakhat nih apost mite ahcun Cabrera nihcun McDonald zuarnak hmun in ceu avan chuak mi cu i rinh in, apawng teah stool adonh i, cuka teah cun a homework cu a tuah tawn ti asi. 

Hman athlak piaktu Joyce Torrefranca nihhin hmanthlak caption ahcun, "I got inspired by a kid." tiin a post. Mah hi hnuah hin voi 7,000 leng share asi. Local TV chanelah tlangzarh a si cihfawn. Espinosa le a fale pathum hi ann inn akangh viar kum 5 liam hnu ah  a ttuan tthingnak eicawp dawr 'mini-grocery store' ah a remrem dan in ttuan tthan in an khuasa ve top. Cabrera hi a fale pathum lakah hngakchia cem asi. Anu ttuannak grocery dawr hi McDonald pawng te asi i, cuka hmun i khuasami an si. Cabrera pa hi kum 2013 ah khan chungthletnak (severe diarrhoea) ruangah athi. A unau dang pahnih hi cu pasal neiin hmun dangah an mah le innchungkhar cio he khuasa in inn dang an tlei cio hna tiin a chim.  Anu nihhin afapa hi, cacawn lawnglawng hi a ruat, a aatcilh, angiahsak tiin a chim, “cacawn lobak cu athinlung ah a um kho lo” tiin achim fawn.

"Cacawn le sianginn kai hi angaihsak tuk hringhran...chuncaw ken ding aneih loh zongah sianginn kai a tthulh cuang hlei lo”  ti asi. Afapa te nihcun hitin anu sinah a chim zungzal tawn, "Ka nu, retheituk i khuasak i ka duh hrimhrim lo,kai timhmi hi ka hlawhtlin ding hi asi hrimhrim” tiah anu sinah a chim tawn, culawng si loin anu nihcun a fapa lungput  ahmuh tikah ai lawmhtuk ah a fapa te chimmi biate cu zei atuah hmanh zongah siseh daitein um pithiam men loin a chim zungzal. Thinlung hi a vakhawih hringhran dah, curuangah mitam lak in bawmhnak adong, sianginn lei nih ei le in ding siseh, a cawnnak ding hrangah scholarship, college adih tiangin a herhmi vialte cu cawm dingin tavuan an lak piak dih. Culawng si loin school uniform pawl siseh, a cacawnnak ding zinan tiangin apek cap rih ti asi fawn. An umnak tualchung Khrihfabu siseh, social welfare pawl zong nih tangka hmangin an bawmh fawn ti asi. Torrefranca nihcun  hi hngakchiapate hmanthlak a post mi nihhin vawlei cung hmun zakip spain, Germany, Portugal tiangin a darh nasa ti asi, minih hi hmanthlak te hi zohliam men kho loin an share cih leng mang fawn ti asi. 

Mi ngaihsan ahlawh hringhran ko, ngaihsan hlawhtlak zong arak si  ve hrim ko, zeica ti ahcun kan nih teh amah bantukin harasatnak dinhmun ah um in tong ciao usihlaw, khua zong kan ruat kho ti lai lo dah tiah ka zumh. Asinain zeitlukin minih hin hlawhtlinnak dingah le an raktuar, an rak tuarfai, zumhnak fek, an rak neih tihi  hi hngakchiapate nun hin cawn ding  lesson a va tam hringhran dawh ti uh law!!! Zeibantuk harsatnak si seh, lungdonghnak caan zong na tong asi kho men ko, zeibantuk dinhmun na phak caan hmanhah na beidong hrimhrim sawhhlah, mihlawhtling pawl hrimhrim khi an hlawhtlinnak dingah hin  voikhat hmanh mithlitla lo le mihuat tong loin tluang zirzer tein mihlawhhling dinhmun i avan chuak mi an si ve bik lo tihi kan theih tthan ding ah ka van belh chap.

VAWLEI CUNGI MI VANNEI CEM (FRANE SELAK)

Frane Selak hi 1929 kumah Croatia ah arak chuak, amah hi music cawnpiaktu saya pakhat arak si. Thihkhawhnak asimi dinhmun lakin voisarih tiang rak pumpelhtu minung pakhat zong arak si ve fawn. Kum 2003 ahkhan awngbali      ( lottery) a rak poh fawn. Hi ruangah hin  Journalist rual pawl nih  "the world's luckiest man" le "world's luckiest unluckiest man" timi cawimawinak, sunhlawihnak CAPI an rak pek.

Kum 1962, January thla ahkhan hi a vanneihnak hramthok nak hi arak si. Ruahsur le khuakik tang i tlangleng ai cit cuahmah lioah ai cit cuahmah lio mi a tlangleng cu acanghsual caah tipi chungah ava tla ruangmang ti si. Asinain, a mitheih zong silem lomi, midang tthenkhat pawl nihcun SELAK hi ruah lo piin an kut in an rak dawhmanh ngelcel ti asi. An accident ttum ahcun passengers 17 an rak thi. Asinain anih zong cu cutum ih minih an chanh, an rak dawhnak ruangah akut zong arak kiahphah ve ti asi. Culio cu khua akih siling lio caan asi ruagah anih zong cu cu khuasik nihcun a zelhve caah ahliamhma tuar he, ataksanih arak tlinh lo dengmang anun arak hloh dengmang ti asi.

-Kum 1963 ahkhan vanlongin avoikhat cuannakah vanlong thlalangawngte aciankuan lo ruangah vanlong cung cun an thlak i, vantthat le malmak ahcawlrawl ponkhawmmi ramhnok lakah atlakfuh ngelcel caah himdam tein a van um tthan.  Asinain acuannak vanlong chungi a cuang vemi pawl midang hleisarih 19 cu an diklakin an ti dih ti asi.

-Kum 1966 ahkhan a cuan nak bus cu vanchiatthlak ngaiin lampiin tipi cung leiah aril thluahmah ti asi, tipi chung ngaingai i avatlak hnu ahcun a chung i acuang lakah midang pali 4 tu cu an rak thi manh cang , asinain vanneihnak nihcun SELAK cungah a thla azar tthan i, tipi kamlei ah atheihkhawh chungin avan leuh i ahim fangfang ti asi.

-Kum 1968 ahkhan a fapa sinah meithal khahning, training ape, vanchiatthlak ngaiin ameithal cu attek kuatcia in an rak chiah sual ruangah, atilmu ah ai kahsual caah siizungah atilmu cu an hlonhpiak ti asi. Cutin tthatein avan dam chuak kho tthan.

-Kum 1970 ahcun motawka aicit cuahmah lio ahcun amawtaw cu azeititi khin dek avan um i, a van kang cawlh ti asi, asinain a disel tank phuah hlan deuh teah a chuak manh fangfang ti asi.  

-Kum 1973 zongah cun a mawtaw a mawngh cuahmah lio tho ahcun, thil khuaruahhar ngaimi thi a um.A mawttaw engine cu Desel sadeuh mi athun caah a mawtaw cu athi diam, mah hi ruangah hin ruah lopiin athlichuah tawnnak hmun cun meialh avan chuakthut ti si, asinain ataksa dang i hliam loin, kang loin asam belte kir viarin a kangh hnawh ti asi.

-Kum 1995 zong ahkhan Zagreb ah bus nih arak suk i, amawtaw le abng cu cuanawk zong tthati loin aa rawk dih, asinain amah belte himtein i khawng lo tein a um tthan ti asi.

-Kum 1996 ahkhan a mawttaw mawngh cuahmah lio ahcun   UN Truck  thilri phurtu  cu tlang pakhat lamkawi i akal cuahmah lioah cun ruah lopiin an i su. Avan i suktik ahcun aacitmi mawttaw thlalangawng cun lengleiah apet diam ti asi, ahmailei atthut ahkhan seatbelt arak i hreng ziar lo ai, vanneithlak ngaiin amawttaw cu lungpang, chenpalang (pi 300) hrawngi sangmi ahcun a ciitmi mawttaw atlak cuahmah lio cu azoh ti asi.

-(Kum 2015 tiang zongah hin hi thil a tonmi vialte hi, fiangtein dothlat tizong a um thei tilo ti asi. Asinain  kum 1963 i Croatia ramah, vanlong cangsual timi bia hi pakhat hmanh report an rak pe loh ti asi.

VANNEIHNAk DANG :

Kum 2003, ahkhan SELAK cu kum 73-nak birthday an lawmpiak, abirthday anlawmh piak hnu nihnih hnu ahcun  US $1,110,000 cu awngbali apoh tthan hoi  vawlei lei tahnak ahcun mi vannei cu arak si hrim ve ko. Mahhi awngbali apoh hnuah hin a voi nga 5 nak nupi aneih kum asi, cucun inn pahnih le lawng a cawk ti si. Kum 2010 ahkhan kum 83 bak asi , midang hrangah thlawchuahnak petu, bawmtu asi duh ruangah asum le pa tangka vialte cu achung le pawl le a unau le pawl sinah a phawt viar hna ti asi. 

MOPUAI RORI BEH..!!!!

Leng-u, val-u hrang le nei hrih lo hrangih thlun dingah ka tinak cu si cuang loin, kan zatlangnun ih mopuai kan hmandan le timlamdan ah ka hnak i dohtu hrekkhatpawl ka hun thailang ve hnik ke. Keiih thu cun khui tlang a va tlai ding tinak cu si hrilhro hlah, sikhalsehla ka rel thotho ding. Cilpet ka ui lemlo paam.

Sawmnak Ca

Mopuai sawmnak ca hi ka rak siar ve theu ih midangpi ih sawmnak ca tla a bang ka ti. Ahnuaiah cun a sawmtu tiin nu le pai’ hmin kan vun ngan leh menmen. Atlunih tongfehdan thawcun an pialaw thei nasa. Pakhatin kan vun zoh hnik pei cu:

Mopuai Sawmnak

Kalay Myone, Letpanchaung khua, Conghawih Veng ih um

Pa Za Bil Al le Nu Khuai Tin Tlem tei’ fapa upabik Salai Galeb Hrang Bur Thang (B.A, B.Th, M. Div, M. Th)

le Mai Ruth Eng Hnem Pir (L.Th, LCCI level I,II,III) Kalay Myone, Zonuam khua ih um.

Pa Mang Irh Pum le Nu Sui Tin Man tei’ fanu laita ih thitumnak puai ah in ra sunlawih dingah upatnak thawn kan lo sawm.

A Hmun   :   RBC Biakinn, Zonuam

A Tikcu    :   Febuary 30, 2013

Rawl ei caan  :  4:00 pm

Sawmtu

Pa Za Bil Al le Nu Khuai Tin Tlem tei’ innsang

Letpanchaung

Khiti vek deuh khin sawmnak kan tuah theu. Uluk deuhin vun bih awla, sawmnak ca ngantu le a sawmtu khi midang dang an bang si. Zosimaw, an sungkhat thluathlam mi pakhatkhat in a ngansak mi a bang. A sidan dingih awm sawn cu-

Kan fapa upabik

Salai Galeb Hrang Bur Thang (B.A, B.Th, M. Div, M. Th)

ti ding sawn khi si hmang ding nan.

Degree in Kan Sawm Maw Si?

Mopuai ih kan sawm mi hi cu kan hmeltheih ti vial hman si lo kan laina le thianrual nel mi an si deuh tlangpi. Cu hleiah, kan sinak le kan zirnak lam khal in theicia tu an si deuh ttheut Kan degree a san le a tam ruangih in hmaisong le ttihzah ratih ra ding mi an si lot In lainat ruangih an nihlwah pelhih ra an si sawn. In sunlawihtu ngaingai an siih, kan tihzah ve an phu hrimhrim. An nihlawh le lompitnak thilri leinak paisa cemliam hman hi ollo tak hokhaw. M.Div le Doctor e, cumi degree e khami degree e tiih kan ngan liailiai hi a san le vang thuk zetin vun ruat sehla hrosuan le tluangkhawn thil tilo ziangdang hman a san a um lo.

Leitlun phunhnam picangpawl tidan a si ual si lo, khuiih ta henha kan rak va cawn ngah ngelcel, degree ngan kan zirzawnawk ciamco hi? Degree cu thiamnak le pumcawm theinak dingih kan zirmi si sawn sehla nupi pasal neih zikih sawmnak parih ngan tel ding menah cun kan zir lo. Kan sawmmi tei’ rak siar ding densen in sawmnak ca kan tuah a siih, company faknak ca zem tla kan bang maw ka ti.

Mai’ ngan ding neih mumal lo ruangah in ti khalle ziang titha. Ka nei hrawt lo ngai fawn si. Cahram ngan le hmin cuannak tapoh ih hmin dung mei sau/bel hngelhngi tiangtiang ngan taima zet si hnakcun ngan ding rak neih hrot lo khal hi Pathian remruah ka ti men. Aung San Suh Kyi le Abdul Kalam tipawl tla hin an neihawk sawmnak ah an degree kimcang te’n ngan zik bang hai seuhla sawmnak ca dungah A4 cahnah hlap hnih-thum lai kilhcih a tul ding aa!!

Mi pakhat hin computer zirnak cabu a rak suahih a cabu kawm ah a degree (M.C.Sc, M.E tivek) a ngan khi cu a sidan zawnte a rak si hmang ding. A cabu kha lei a hlawh phah ding. A sungthu siar man hrih lo khalin cabu dawr ah a kawm kan hmuh ihsin kan lei cih mai ko ding. A ngantu kha casiartu in a rinsan ngamnak dingah a thahnem zet. Neihawk sawmnak ahcun casiartu ding le leitu ding tivek an um fawn si lo, ziangahsaw kan degree kan ngannak san ti khi ruat rero sehla a san cu a um lem lo.

Bawipa ih A Kommi Cu….

Mopuai sawmnak ca parah “Bawipa ih a kommi cu zovek milai hmanin then hlah seh” tiah langcu zetin kan ngan ringring tla hi ruah ding a um. Khai sawmnak ca kha hmuntin ih va tar ding le mi pohpoh zem vivo ding si sehla cu a awm ko. Sinan, kan sawmmipawl khi cu kan laina vial an si ruangah ‘in ra thentu ding’ an si pang kei ti kan phangih kan hro cia a bang. “I duhtu ih taa cu ka si. Anih khal ka taa  a si ve..” tivek tla hi tar a awm sawn. A mawi khal a mawi sawn lo sawm?

Kan sawmnak ca parah cun kan neihawk le Kristian daan thianghlimih thitumnak in ra theihpi dingin sungkhat laina kan sawm a si fawn. In ra then pang kei ti si awmtakin kan vokhan lala a bangih a fuh deuh lo. Sawmnak ca rak dongtu ding lam dinhmun zoh loin mi’ tidan kel kan thlun ringring men a bang.

Khualhmuaktu

Mopuai kan zawh ve dah cio dingih rak hmuaktu nei lemlo le ngaihsak hlawh lo zetih hoi huaho caan kan nei ve dah ko ding. A nuam lemlo cu a si.

Puai tuah cu a har lo nan, puai hlawhtling tuah ngah cu a ollo. Mi kan sawm khi kan duhsak le kan ngaina cu a si tuk pampam nan ngaihsak loih kan rak um vethung cun lungawi lam hnakin vuivainak a suak thei sawn. An nihlawh sunglawi zetzet phelhin kan puai sunlawih dingah an ra pok. An hna poimawh le innsang tanta in, kan puai hlawhtlingter dingah an ra feh a si. Inntek hmuahhmuah ruaitla bawm le tuangtim ih kan rak pharbuai thluh cun kan mikhualpawl cu cibaitu le hmuaktu nei lo ah an cang. Rualpi le venghnen pakhatkhat khualhmuakih ret tualti hi a fuh lo. Kan sungkhat le thianrual theikimtu bik cu innsang nubik le pabik lole suahpi unau an si. Mo le moneitu cun biakinn ihsi suah zawng vialah an kut an kai kim man ruangah mikhual vaavai lo dingin inntek pakhatkhat tuanvo la hleice kan um a tha.

Nihlawh pelh ih mopuai zawh ve si, sunvu ih zawi’ biak hlawh lo hi nuam lo ve tak a si. Rualpi nel tuk lemlo mi khal nel le duhdawtaw tuk vekih khuimaw tohkham par hrawngih rak titi-pi kualvel a tul. Puai kan tuah cengceng cu vuivaitu mal theibik dingin kan zuam lawlaw a tha.

Kutsih Caan le Rawl-ei Hngah

Kutsih caan hi kan ret fuh tuk lo a bang. Caan saupipi la in, ziangmaw sekrek le molom boruak lam tiangtiang tla kan ceem phah. Sathaufar van, sunlawihnak hlan, solo,…. tivek hi a ngaingai ahcun molom program sungtel ding an si nan, kutsih caan ah kan ther khawm men a si lo maw? Biakinn kan hman a rak tul theu ngaiih kan mawh lo. Hall tivek hi khaw tin ah nei fingfing ningna cu a remcang zet ding. Culo hmanah mandat tuahin simaw inn sungah simaw hman theih sehla cu a remcang deuh ding. Zingpit ah nulam palam sungkhat naite ngaingai telin pastor in kut in rak sih hnathiang ziar sehla, sawmnak ca ahcun mothlah lole molom khawmawk tiah hmang sawn sehla boruak a zaangkhai nasa ding. Tui kan hmandan tlangpi ahcun boruak a rit thei tuk. Hrekkhat tla cu mai’ nupi/pasal neih ni e ti loin kan me remrem. Pai’ thih ni si awmtak in kan mithmai a dur. Lungphang le thinbang fahranin zoh kan mawi bik ding ni ah zoh kan har riangri.

Cun, mah nupa te thiamdandan in tiamkamnak hnget lak hi a fuh sawn ka ti. Lung-awzir bangih pastor tongfang rak thlun mutmo hi cu mah nupa thutiamkamnak ngaingai khalah ka ruat thei lo. Mipi hmai le Pathian hmaiih lemcannak men a bang. Fianrial ah si sehla kan thinlung ngaingai n kan tiamaw dingih kan tifuh thei sawn ding ka zum.

Biakinn ih kutsihnak kan hman koprop thluh ruangah sunlawihnak le lompitnak pe duhtu tampi cu, kawhhran tidan bangaw lo culci thawn, an vaavai laklawh thei zet. Ziangpit ah kut rak sih zo ziar hai seuhla cun pawlkom, kawhhran mino, nubu, NSS, pawlkom, tivek khalin remcang le zalen zetin an hlan thei ding. Lungawi ni si ve si, zabengih thapekawk le sunlawihawk khal a theih lo hi phurrit tak a si. Boruak zaangkhaiter dan ding cu kan pol a tha ding. Hiti rori cun kan neihawk ni hi hnam tenau kan sinak a lang ni ah a cang ringring ding. Ti duhmi cu mithmai retdan ihsi thokin dur remrem le nawpaw khiahkhiah hlirin zoh kan har tuk tivek tla hi hnam picang umtudan a si lo tuk.

Thil tidan phung le lam cu san khat hnu san khat thleng danglam copcop a si. Kan phunhnam ih suahkeh tidan a si cuang lo ahcun kan thleng ngam lo nak ding san khal a um lo. Tui ka relmi le reldan ngelcel silo khal a thasawn dang a tam ding.

Pacang papa To Rawl Bukih Ringring

Kutsih le khawm caan kan khiah hi rawlei caan thawn a hla-aw thei deuh a bang. Thimnakah, sun nazi 12:00 ah kut kan sih ih, zanlam nazi 4:00 ah zanriah kan do. Kutsih khawm caan cu zanlam nazi 2:00 hrawngah a cem daih. Hall le mandat thitha a um fawn lo. Nazi pakhat maw pahnih sung maw kha mithupi, pacangtha fekfek le kan khuallianpawl kan pherhcar theu. Lailante’n vun sutaw fukfi hnik uh sila, “Ziangahsaw nan tlun hrih lo? Ziangha nan hngah lai?” tiah. “Rawl ei,” an ti a tul thlang. A ngiaufiau zawngih ruah tlacun tlawmlakthlak tak hokhaw a rak si. Tlaitluang takih ruah khalah a nuam cuang lo. Kan rualpa pakhat tlacun mopuai fehih a nufa hruai hi a duhin a duh lo. Khuimaw hawikawm le disapthla hnuaiih nupi fanau kuikhawm tahratih to vialvi ding kha a ngaingam lo lawlaw, nufa tello cun mahlawng cu a tuar thei nan.

A zia deuh dan ding cu zingpit ah simaw kut rak sih fel diamdi in, rawl-ei le molom cem vukvi thei dingih program kan tuah a tul. Zanlam nazi 5:00 ih zanriah ei ding asile mopuai hi zanlam 3:00 tivekin thok mai sehla. Duhum sinsin cu ziangpit ah kut rak sih felfai zo hai seuhla, nazi 8:00 hrawngin molom thokin 10:00 hrawngah thaithawh ei cih sehla nihlawh hrek vial kan phelhaw dingih phur a zaang deuh ngaingai ding. Tui’ kan tuahdan hi cun, hmeltheih neitam deuh tla cu hna pelh hehe ih vahtawih rero si khawh, zatlang rualpawlnak ah caan a heu tuk. Sunhnu tal hi mai’ innlam hna kan tuan man cun kan feh kim thei deuh dingih vuivaiawk khal a dem deuh cingcing ding.

Biakinn Sung Catar

“Thitumnak Thianghlim” ti ve mai ding hi grammar kan thlun tum tukah maw, Mirang tong kan thlun tum tukah maw “A Thianghlimmi Thitumnak” tiah kan ngan theu. Holy Matrimony timi kan cawn tum tukah si ko ding. Mirang tong ahcun Adjective a hmaisa ih Nouan a neta theu. Thimnak ah, A Big House ti cu Inn tum tinak a siih, A Tummi Inn ti a si cun A House That Is Big timi adjective phrase ah kan thleng tinak a si. Holy Matrimony = Thitumnak Thianghlim,  A Matrimony That Is Holy = A thianghlimmi Thitumnak ti cekci a si.

Ruaitheh Ngelcel A Tul Maw?

Thitumnak puai tuah ruangih rawl-ei tuah tengteng dingah kan ruat hnget deuh thlang a bang. Tlin nahrat lo khalin ran kan that tento hi cu phur a va rit tak em. Theiti le sang tivek tlain tuah nungna ruaitla buai hehe loin phurzaang zetin kan tuah mai ding. Thianrual naivai le sungkhat laina rak tiawk ve nak i lai, nom le puaizawh dingih rak nawpawk ve khalle ruaitla ah mi an kai vettak. Rim tleutleu le lu-sam mang lo’n kan rak buai ih puai khal kan hmang nuam ve thei dah lo.  A puai ni le a hlankhan ahcun minung tla kan tam ve thei zet nan, puai cem hnuih bungbel le thilri pek lamah cun minung umsunte in thihrulh ih tuan a tul theu.

Cun, buh le sa tla cu zo khalin inn ah kan ei thei ve thluh thotho. Sa zawh ih ra feh si loin laina sinak dinhmun ih sunlawihawk a siih, ruai kan theh lo hin in vuivai ding hmang kan ti laiah an rak hnathiang thawveng ziar silawm! Biakinn disapthla le hawikawm ih rawl-ei hngah khal a tul lo dingih a va zia zik em. Caan le a rei lo, phur le a zaang, inntek mikhualin kan hna a thiang ih thiltha tak a rak si sawn.

written by

JC Kip Ling

ABORTION (NAU THLAKNAK)

Tongfang hmeltheihnak,

Kan ram uknak khal a tha so vivo thlangih mipi in ramkhelh thuhla zalen zetin kan rel ngam ve thlang. Sinan, khawthim memmem lak ihsi khaw-eng hmu hruak kan si ruangah theihnak tawdam kan tlasam nasa. Ca kan vun siar tinte’n tongfang thar kan tong leuhleuh, a mik a mak rak theih dah lomi an si cun thinlungluhnak a mal duh zet.

Radio ngai, thuthang siar, cabu siar, titi thunuam relnak tivek khalah miin political tongfang lamdang deuh an run sal hin kan hlo tum mai. Politics lawngah a si lo, zirthlurhnak dang khalah tongfang pakhat hin anmah zawnte cio ah duhsan bulce an rak nei vivo. Cumi thei lo cun kan casiar man a hla thei lo.

Ka hawl bantawk tete ramkhelh tongfangpawl (political terms), A, B, C,… ti’n dictionary vekin a sangsangte’n run ngan vivo ka tum ding.

Abortion

(Nauthlak Siannak)

Nitlaknak ram lamah politics khawvel ih elawknak thuhla buaibai zet suaktertu pakhat a rak si. Milai pakhat ih bulpak duhhril theinak le Christian sakhua zirhnak karlak ih khitawknak tumpi a si fawn. Soviet Union tiih kan rak kawh theumi USSR (Russia) ram tivek ahcun sakhuanak an lavawng tuk loih tluang zetin an hmang thei mai. Nau hmehthlak hi fahrin tamtuk ding suatnak(birth control) hrangih hmanmi cindan pakhat a si. Nitlaknak ram lamih an el-buaiawknak san pahnih in a um.

A pakhatnak cu minu pakhatin fahrin a duh maw duh lo timi ah a bulpakin thubawhcat theinak vo nei ve ding ti hi a si. Cucu milai pakhat ih khuarel canvo(natural rights) lakih pakhat a si ve tiah an ruat. Khatlamah, a suak hrih lomi naute cun milai pakhat si ve dingih canvo a nei ve timi a rak um fawn. A pahnihnak cu Roman Catholic sakhuanak in rampi daan le dun ah huham na tak a rak neiih, RC daan ahcun nauthlak cu a zarh fawn. Italy, Ireland tivek Roman Catholic hliahkhuh rampawl ahcun nauthlak cu daan in a siang lo bembem. Kan ram daan khalah, nunhar ruangah maw duh hrim ruangah maw, nauthlak an um a si ahcun sualbuar daan pukma 312 vekin kum sarih tiang thawngthlak simaw, sumfai ih cawhkuan simaw, asilole hremnak a pahnih khal a si thei. British ahcun 1968 kum ihsin nauthlak siannak daan an tuah.

American ram vethung ahcun nauthlak siannak thuhla hi a sosangbik mi thubuai a tling ban. 1974 tiang cu nauthlak theinak thu thlawn pehparin federal daan a rak um lo. (Federal daan timi cu ramthen pakhat cio ih mah le daan an neih celcel mi tlunah rampum huapih thlun tlang vualvo dingmi daan a si.) Mah le ramthen cio ah a cuk a pak le remti dandan ih rak hman men a si. 1973 kum ah Tlangsuak Thuthenzung sangbik in Rose V. Wade ih thubuai a relcatsak hnu ihsin federal daan ah a rung tel fang.

*Sanzul daan tuahmi ciocio hmanah leitlun ram dangdang kan bangaw lo celcel thluh. Zalen zetih siang an tam laiah, fifik tak le ralring fahranih daan tuah ram an tam zet ve. Thimnak ah ram hnihkhat kan vun bih duak pei. East Asia Ram Hrekkhat ih Nauthlak Siannak Dinhmunpawl (1,2,3,.. tivek hminsinnak ih sullam cu table hnuaiah simfiangnak a um)

Ram hmin      1          2          3          4          5          6          7

Brunei           Yes     No       No       No       No       No       No

Cambodia     Yes     1st       1st       Yes      Yes      1st       1st

China            Yes     Yes     Yes      Yes      Yes      Yes      Yes

Hong Kong   Yes     2nd     2nd      2nd      2nd      No       No

Indonesia      Yes      No       No       No       No       No       No

Japan            Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes

North Korea Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes

South Korea Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes

Laos   No      No       No       No       No       No       No

Malaysia       1st       1st       1st       No       No       No       No

Mongolia      R         R         1st       1st       1st       1st       1st

Myanmar      Yes      No       No       No       No       No       No

Philippines   Yes      No       No       No       No       No       No

Singapore     Yes      2nd      2nd      2nd      Yes      2nd      2nd

Thailand       Yes      Yes      Yes      Yes      No       No       No

Taiwan         Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes   Fiangfel lo

Vietnam       Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes      Yes

1 = Nui’ nunnak hmu dingah

2 = Taksa tontaih ruangah

3 = Thinlung lam damcak lo

4 = Pawngsual/sualpi mi nunau

5 = Thihp tham natnak ruangah

6 = Nunhar ruangah

7 = Nu ih ngennak ruangah 

1st =  zarhkar malte siar lawng pai mi naute (pum sungih nau note lai)

2nd =  zarhkar siar tma deuh pai zo mi naute (hrin cu naih hrih lo)

R = daan cun a kham ih thuthencat dan ah a thumaw

# Ziang san le vang ruangah ti um loih nauthlak siang viahviah rampawl cu China, North Korea, South Korea, Japan,  Vietnam, Bahrain, Iceland, Netherlands, Spain, Sweden, Albania, Belarus, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Czech Republic, Georgia, Hungary, Latvia, Lithuania, Macedonia, Montenegro, Russia, Serbia, Slovakis, Slovenia, Turkey, Ukraine,  Canada, United States tipawl an siih, adang hmuahhmuah ruangah sun nauthlak siang na’n Nui’ ngennak ruangih siang lo rampawl cu United Kingdom (Northern Ireland tello in), Taiwan, Israel, Lebanon, Moldova tipawl hi an si ve.

written by 

JC Kip Ling (Klirlungz)