Vawleicung Miropi Pawl Nih Kan Bible an Fak Ning Pawl-(Khuaruahhar..!)

• John Milton nih achim mi cu, “Ka mitkuut caan ahung chuah tikah ka ihkhun cu Bible asi; khuamuihnak ah Bible ka ceu asi; Ka rawl aṭamtikah Bible hi ka rawlthawbik asi; ṭihphan khuaruahhar in ka um caanah Bible cu ka ralthuam ṭhacem asi; Ka dam caanah Bible hi ka damnak siiṭhabik asi; umhar lilengin kan um lio caanah ka hawiṭhabik asi; rian ka ṭuan caanah Bible hi ka hriamhrei ṭhabik asi; hla ka saktikah Bible hi ka hladawh cu asi; Hruhnak zaanthim chungah Bible hi ka fimnak taktak cu asi; khuasik tuarhar ka ti caanah Bible hi ka meilum taktak cu asi” tiah arak ti.

• Billy Graham nih achim ve mi cu, “Bible nih hin ahohmanh nih pek khawh lomi lunglawmhnak aka pek; harsatnak aka teipiak i, ṭihphannak hmunah hnangamnak aka pek; thihnak tivaral kai ning aka cawn piak; ka dam chungin cuvialte cu i cinken khawh viar kai tim” tiah ati.

• Pransis de Sales chim mi, “Bible hi fimnakah rel law; nai humhimnak caah hmang; thiannak caah i nun pi .”

• Max Rech chim mi, “Bible ralring tein arel bal lomi cu; a nunning ai ralring bal lo.”

• William E. Gladstone nihcun, “Vawlei cung miropi ka hmuh phak tawk 95 lakah 87 pawl hi Bible angaitu lawngte an si” ati.

• Franklin D Roosvelt chimmi, “Kan rammi miropi mifim pawl tiah kan theih mipawl hi Bible cawnpiaknak ah ai hngat mipawl an si” ati.

• Bernard Baruch nihcun, “Vawileicung mi nih an rel hrimhrim awk asimi cauk pa (4) lakah Bible abiapicem ah kan chiah i; Bible ahhin kan harsatnak zeizong vialte remhkhawhnak(Phisin khawhnak) a um” ati.

• D.L Moody nihcun, “Ka nih tikah Saam nih aka nihpi; ka ṭah zongah Saam nih aka ṭahpi; ka retheih zongah Saam nih ka re aka theihpi fawn” tiah arak chim ve.

• Robert E. Lee nih achim ve cu, “Kan nun nihhin Bible nih achimfian khawh lo lengtianin harsatnak a tong bal lo” tiah arak ti.

• William W. Ayer chimmi cu, “Cauk dang hi arel in ka rel tawn hna; asinain, Bible tu nihcun arel in aka rel” tiah ati.

• J.Edger Hoover nihcun, “Bible nunnak tlamtling neihkhawhnak caah akan hruaitu asi i; zeitikhmanhah ahlawhcham bak lo. A chung ummi bia hi zum in i nunpi usihlaw, kan nun hi ahim lai” tiah arak chim.

• Dr. Robert A. Millikan nih achimmi, “Bible hi biahalnak tuahkhawh lo tluk i; thukmi hramnei,vawleicung mi nih zumhawktlak biatak zeitikhmanhah ai hnin kho ve lomi thil asi.”

• Dr. Charles W.Mayo nihcun hitihin achim ve, “Midam le  damlo ca zongah siseh Bible hi hnangamnak tlamtling umnak asi; kan bulpak nunah siseh, miphun caah siseh, tlau lo tein akan hruai khotu um chun cu asi” tiah ati.

• Sir.Winston Churchill nihcun, “Kan Scientist  le pawl thlarau siseh, ramdawtu pawl thlarau zeizong vialte hi Bible chungah aluangṭi viar mi an si. Curuangah Bible hi kan i hngahnak lungpi le kan i phenhnak vampang hnget cu asi” tiah arak chim bal.

• Queen Elizabeth-II nihcun, “Bible vawleicung thilri lakah asunglawicem mi asi; Pathian bianung asi” tiah ati.

• Chiang Kai-shek nih arak chim ve mi cu, “Bible nihhin kan phurrit vialte aka chawn dih i, ka vawlei ngaihchiatnak vialte aka hnawh piak dih. Chimthiam lomi lunglawmhnak aka pek; Thlarau Thianghlim aw aka theihter” tiah ati.

• Abramham Lincoln chimmi, “Jesuh Khrih sinin kan donmi thil vialte hi Bible kaltlangin kan neih mi an si; Bible  hi Pathian nih minung pawl sinah apekmi rosunglawibik asi”  tiah ati.

• William Lyon Phelps chimmi bia, “Mi hohmanh nih Bible kaltlangin athiamnak cu; mithiam(educated) timi taktak cu an si.

• Henrry Van Dyke nih achimmi cu, “Cauk hrimhrim hibantukin thiltikhawhnak aneimi cauk nung a um bal lo; mi hohmanh nih Bible arel i, azulh asi ahcun zeitikhmanhah misifak asi lai lo” tiah ati.

• Count Leo Tolstoy chim ve mi bia cu. “Bible tel lo cun tuchan hngakchia kan cawnpiaknak pawl nihhin kan societyah umzia anei kho taktak lai lo” tiah ati.

• John Ruskin nihcun, “Ka ṭial cangmi le ka ruahnak aliamcangmi vialte  ka phochuah mi vialte kha kanu nih kan hngakchiat lio in Bible arak kan reltermi lakin a hung luanhchuak mi vialte an si dih” ti ah achim.

• Vanamaker ve nihcun, “Thilcawknakah tangkha tingthong tampi kan hman bal cang. Culak ahcun kum 11 ka si lio i; fang hnih man Bible phawsen ka rak cawk mi asunglawi cem” ti ah ati.

• Syngman Rhee nih achim ve mi cu, “Bible rel ka teimak hnuah keimah nun arel ning ka thiam ve cang” tiah ati.

Zu-Tel Loin- Khuasa-Kho mi-Milar-Minthang-Pawl-(Rel ve hmanh..!)

Zu tel loin khuasa kho lo dingah airuat mi, mi tampi relcawk lo an um. Zu hi kan nun akan nuamhtertubik asi ko lo maw tiin a ruattu torlecheng kan um ṭheu lai ti zong ka zumh. Asinain zutel lo hin rak i nuamh khawhtuk hi arak si tihi kan teih hmaisa dingah ka van chim duh. Zeiruangah ti ahcun vawleicung minthangpipi, milar lar pawl  an duh ahcun lu le taw zong hngal loin ading kho mi an si;  zu hmanhah zu sawhsawh si loin a ṭhacem, minthang, mirum torlecheng an um asinain cupawl nihcun zu le sa ei-ding lo tein an an nun, an caan an hmankhawh ṭhiamṭhiam  ko. 

• Hi zawnah  kan hmuh khawhmi cu; zu lawng hi nuamhnak taktak akan pe khotu asi ti phungsan in kan rak ruahnak tampi hi kan nih zumtu i kan rak ruahsual mi le kan theihsual mi thil pakhat asi. Zu le sa loin i nuamhkhawh asi ning cu; a tanglei bantukin milar zohṭhimhtlak tete  nun in van zoh hna usih. Hitluk in milar le hlawhtling an si ko bu-ah zu tel loin khua an sakkhawhnak achan zong hi kan theih aherh tukmi thil asi fawn, zeiruangah an nih thengte dingei loin an umkhawhnak chan hi asi hnga ti ahcun, achan le ruangbik i alangmi cu; zu le sa lo hin nunkhawh, arak sizia le zu hi minung kan nunnak akan nuamhtertubik arak si lozia fiang chin in kan theihnak akan bawmtu ah an nun kaltlangin van zoh hnik hna usih.

• Jennifer Hudson:nih zu a din cu chim lo, a tep hmanh atep lo nak hi khuaruahhartuk ding aum lem loh, achan cu amah hi zumtu ṭha asi ve hrimhrim. Reality star Kim Kardashian zong, hi ti zohnak ahcun zuhrai domh kho ngai ding pei asi khi kan ti sual ahcun, ka zumhsual diam tinak asi. US-40 million hrawng neitu, reality star mirum Kim Kardashian nihhin, "Zu lei bantuk hrimhrim ka ding bal i, asianin ka sahlawh ka rualchan  pawl belte nihcun an din tawn ko” tiah ati. Dollar ting tampiin Las Vegas-ah  show nei  dingin an sawm cangmi  Jennifer Lopez zong hi zu ṭha ṭha cawknak ding phaisa aneituk lengluang ko, asianin zu hi a rak ding lo hrimhrim. Zeiruangah dah kannih kan laimi(chinmi) pawl hi kan zohtikah zulawngah hlah maw nuamhnak taktak hi a rak um titu ko khi kan lo. Kan ramtuk pinah  adinzia zong kan thiam fawn lo, laimi kan nun le innchungkhar akan hrawktu hi zu rimnak ko hi arak si. Azeiko ahhindek ṭhawn ah maw kan rel, chanman ah maw kan rel zeidek?  

• Zu lawngah hin pei i nuamh taktak hi arak um ko hi ti pungsanin zeiruat ngutngat loin khau asami  achuk acho i, a vak a tawimi  kan tamtuk hringhran, duhsaknak he zu lawng hi hnangamnak, i nuamnak, lawmhnak a kan petu a rak si lo tihi  milar ṭhenkhat pawl nun in cawn ding tampi kan nei, hmuh khawh zong an si. ( Toast ) timi pa belte hi  a zeimaw caan teah (champagne) a hei tem dukdak ve tawn lawng khi asi, cubaak lo cu zu lei hrimrhim cu a dingin atep  bal lo ti asi fawn. (Champagne) a din zeimaw caan hmanh ahhin  avoikhat dinah tlak toptop cipawl minung asi lo, aheitem ve dukdak khi asi tawn,  adin lonak chandang deuh in an chimmi ahcun “vun hrangah aṭha lo ti asi”  tit le vun dawhnak leiah ataksa vun pawl ah ai ralring ngaimi (acare) asi tiah a chim. 

• Zu nihhin kan vun le kan taksa vialte cu rungrul, ṭuangtuan bantukin a kan ei thlu thawn i, kan taksa tituai ṭha le sen dawh tete pawl cu dum cekcukpipi hna ah akan chuahter tawn, tuahsernak leiah siseh, kan tuahkhawh dingzat tuah kho loin a kan tuahtu, kan chan akan tawitertuk fawn. Zunih hin 100 ah 90 hi ṭhatlo nak, hrawhralnak a kan pek pinah kan i nun chanbikmi zungzal nunnak JESUH hnung kan zulhnakah hell lamah akan pialtu Setan hmanrua siivai tuurchia asi tihi atharin  thei ṭhan hna usih.

• Oscar Awards leiah a hlawhtling ngaimi, Silver Linings Playbook film i a cangtupa, The Hangover zongah  hlawhtlinnak  he hmai anawrtu, People Magazine- ah 2011- lio i Sexiest Man Alive-ah an thimmipa Bradley Cooper zong nihhin zeitik hmanhah zu hi a ding bal lo ti asi. Anih hi Catholic chungkhar, decendent, ciithlah in avan ṭhanglian mi asi. Atuahhin kum 30+ mi asi ve cang, zeitindah zu hi achim ve ti ahcun “ zu nihhin nun a hrawk” tiah mizapi hmaiah ralṭha ngaiin a aupi tu asi ve. Spiderman- film i  hlawhtling ngaiin a changtu (Toby Maguire) hi a tleirawl lio hrawng ahcun  zu le sa, dinhmun, nunramah khua araksavemi asi ve. Asinain,  atu ahcun zu timi hrim hi ka tongh lonak hrim a sautuk cang tiah ati ve fawn. An varopi hringhran hna dah, zohṭhimh an vatlak hringhran hna dah. Kum 19 asi lio tein  tuchun tuni tiang Alcoholics Anynomous timi ah ai telh mi le a min a cuang zungzalmi zohṭhimhtlak asi.

• Hipawl hna hi cu an chungkharin mipangai cupei ansi cu na ti khawh men. Rocker Ozzy Osbourne chungkhar lakin aṭhanglian mi hrang ahcun zu din loin van um khawh ding ngai khi cun zumhkhawh lo ding ko khi alo. Zeitluk hmanh khin lu le taw hngal loin an varibuai hmanhah khuaruahhar ding a va umtuk lem ding khi zumh aum lem lo. Asinain thil timi hi van ruah ngaingai ahcun zu aṭha loh ti theinabu cun ding loin a um kho ngaingai hnga hme maw tiin an ruahmi Ozzy fanu dunung le muidawh, iangnei Kelly Osbourne nihcun dahawh, zu hi hrangah aṭha lo hlawknak zong aum lo pinah, kan hrangah siivai thihnak, kan nun akan tawitertu asi tiah achim ve bak ve hoi fawn rih.

A tleirawl chuahtirh hrawngah khan cun siivai le sualnak aphunphun chungah a rak tlong, a rak leng, a rak khawsain a caanṭha sunglawi vialte cu chuahsualnak khurchungah rak hmangin caan saupi chuak kho loin arak talbuai ve mi asi. Asinain, cu sualnak khur chung cun talchuak in, zu le sa he i nuamhnak ni,  nuamhnak tlingtaktak arak pekkhawh lozia fiangtukin a van theihtik ahcun tuni tiang zu le sa va din cu chim lo, ahmuh hmanh hi angaite ahcun ka duh ti lo tiah ati ve. Ava sunglawi hringhran dah, milar, muidawh, minthang, mi cungcuang pawl,  zu le sa tawng le tham lo tein an rak umnak chan le an rak umkhawh nak achan pawl hi, atawi zawng tein athlamin van chim u sihlaw:

• Zu nihhin minung kan nitin nunkhawsaknak  dingah hlawhchamnak akan petu asi tihi fiang tein kan theih aherh. 

• Kutdawh dinhmun tiangin akan phakter khotu hmanrua an si fawn. 

• Zu timi hi atep zong, tep chin ding zongah ka ruat lem lo, ziah ti ahcun voikhatnih voihnih ahrin tawn tihi kan theihcio bantukin a tharin thei ṭhan hna usih. Pathianbia nihcun thildang vialte nakin na thinlung kha venkhawh i zuam tiah a kan ti. Voikhat duhnak nih voihnih duhnak a chuahter.

Bible nih achim bantukin thihnak lam cu akau i, anuam zong anuam, a zawhtu zong mitampi an si, nunnak lam cu a bi i, a zawhtu zong mitlawmte an si, tiah akan chimh  curuangah  vawlei nuamhnak zu le sa i, nuamcen hi anuam zong anuam, azalen zong azen, a kau zong kau, a zawh zong anuam, asinain nunak lam kan zawh asi ahcun harsat tuarngam dingin kan i pumpek ngam a herh, nuamtukin Bawipa hnungzulh i timnak hin faktukin a kan ṭahter tawn. A kan tuarter tawn. Na taksa ruangpi cu Thlarau Thlianghlim umnak, umnak hmun asi tikha nan hngal lo maw, tiah Abiathiang chungah kan hmuh.

Curuangah hi kan lei taksa ruangpi hrimhrim zong hi thianghlim tein umter a kan duh, zeicaah tiah cun kan ngan adam asi ahcun amah kan sunlawih in kan thangṭhat  khawh, ngandam ding cun hi vawlei thil lakin kan taksa ruangpi, kan taksa harhdamnak a rawk khotu, a kan hrawkraltu le a kan thurhhnomhtu zu le sa thil aphunphun lakin i thiarfilim dingin kan Bawipa nihcun  akan duh, a kan fial fawn. Cucu a sunparnak ding asi caah na nun pumhlum in Amah na sunlawih khawhnak hnga  hi capar tawite hmangin atharin Bawipa nih thlawchuahnak in pe ko seh. 

Bawipa-Na- Pathian-Min-cu-Ningcang loin-Hmang hlah..!

“BAWIPA nan Pathian min cu ning-cang loin hmang hlah u, ningcang loin ka min a hmangmi cu dan ka tat hna lai,” (Exodus 20:7).

• Hi nawlbia hi  Pathian hmaiah zumhawk-tlak tein kan nunnak hnga le Amah cu kan ṭihzahawk asi zia langhtertu asi; zeirellonak le ṭihzahlonak tibantuk pawl nun hi an i tlum hrimhrim lo, sian an si lo sian asi lo pin-ah khap viar an si ti hi afiang cikcek ko.

• Judah miphun pawl nihcun Pathian min hi thiltikhawhnak  ah ruat in; Amin chal in bia an i kam mi  asi lo ah, chiat an serh in bia an i kam mipawl cu ataktakin an phan ṭheu tawn tiah an  zumh. An biakamnak tette ah an hman tawn. Mah le ṭanghmasialnak ah kan duh le herh, kan chambaumi atlamtlin khawhnak hnga tiin Pathian min asawhsawh in thla kan cam tawnnak pawl hi Pathian nih a fih, aduhlo taktakmi asi.

• Hinawl akan pekmi hi; minung diriam sawhsawhnak le kan hamṭhat menmen nak ding hmanrua an si lo i, zumhnak kawr sawhsawh ah va hman zong an kan duhsak fawn lo. Culawng si loin Polictics tuahnak caah Pathian min le abia kan duh paoh in va hman le celetnak tibantuk zong khi kan Pathian nihcun rem atimi asi hrimhrim lo.

• Kan mah hamṭhatnak le midang caah minchiatnak si maw, zatlaknak caah tibantukin Pathian min hi asawh sawh in Pathan min hman ṭheu tawnnak pawl hi Pathian nih aduh hrimhrim lo.

• Pathian min aphung men i i lak riangmangin asinah kan duh, kan herh kan chambau mi kan halnak  vialte khi lehpiak kan si lo, lehpiak cu chim lo, aphung menmen in Pathian min hman hi ṭih anungtuk mi zong asi pinah Juhdah mipawl zong nih khan an serhmi le an rak ṭih ngaingai mi zong arak si fawn. Cathiang nih achimmi cu ‘Pathian cu Thlarau asi caah abiatu nih Thlarau le biatakin abiakawk asi.’ Pathian min asawh sawh si loin atakin kan hmanawk le kan biakawk thengte hi asi tihi athar thei ṭhan usih. 

• Pathian nih amin umzianeitein kan hman hi akan duhsak lawng si loin atakin, biatakin kan hman i, asinah kan thlacamnak pawl cu umzianeimi raithawinak asi awk asi. Kan lei pathian kan nu le pa hna hmanh khi an min umzianei theng loin fefuk nawn khin van au hna usihlaw vuakvelh bak kan ni huah lai lo, cultukin kan lei pathian le pawl hmanh nih an duh lo dingmi thil asi ahcun zeitluk khin dah kan nunnak aneitu Cungnungbik Pathian, Amin dawngdah ngangin kan chim, kan hman, kan phuan cu ava duh hnga dah? I ralring usih, kan caah ṭih anung, adaantatnak kan i huah sual lai..!!!

Rawlmeh-Ṭhing- Lumṭhan-Hnu i Ei-Ṭih nungmi-Paawl-(theih herh bak mi si)

Rawlmeh ṭhing vanlum duak i ei ṭhan hi thil awlsam ngai asi tawn; hlonh dingin le kan ui fawn. Asinain, ṭhenkhat kan rawlmeh pawl hi cu kan van lum, kan van sat ṭhan ah khin kan taksa hrangah thil ṭhalo tuur(toxic) arak si diam kho. Cubantuk rawlmeh vanlum ṭhan dingi ṭha lomi tiin (Times Of India Health Section) pawl nih vantar langh mipawl van zoh hna usih.

• Pakhatnak : Alu

Alu mehṭhing kan van lum ṭhan tawn ahkhin avaitamin ṭhatnak (nutritional value)pawl a reemter dih tawn. Culawng si loin vurbawn/zikhetetta chungah lumsa control nak chung saudeuh chiah zong cu kan taksa caah ṭihnung asi kho; luakchuah le damlonak baakah tuur aitelmi rawl ah ai chuah kho fawn.

• Pahnihnak : Buh

Buh (rice) zong hi ṭhatein kan chiah lo asi ahcun ṭih anung. Fangfak ahhin (spores) timi a um i; mah cucu zawtnak rungrul (bacteria) ah cang kho, kan chumhhmun zongah hin cu spores timi cu anung kho rih. Curuangah buh kan chumh hmincia mi siksa control-nak chungah kan chiah peng ahcun cu spores kan timi zawtnak hrik cu arak karh lai i, tuur-ah arak i ser fawn lai cutikah zeidah achuak kan ti ahcun chungthlet, pawfah, luakluak tbk...aphakter tawn.

• Pathumnak : Arti

Arti chumh ciami kan van sat ṭhan tibantuk, kan van em ṭhan tibantuk caan ahkhin tuur-ah ai cang kho. Kan paw chung i arianṭuan ning abuaiter khawh. 

• Palinak : Arsa

Arsa-ah hin Protein-dat atam, asinain, arsa ṭhing cu kan sat ṭhan asi ahcun protein-dat asi lo zawngin rian aṭuan caah kan pumlei rianṭuan ning (digestion) abuaiter khawh. Arsa ṭhing ei ṭhan na duh asi ahcun meiah satuk loin sau deuh in hrem ṭhan hnu ah ei hi aṭha. Meisatuk loin hrem ding asi fawn.

• Pahnganak : Spinach

Thlaihnah hring dang bantuk ṭhiam ṭhiam in spinach ahhin (nitrate le iron) tampi a um; asinain, vanlum ṭhantikah mah hi nitrate pawl hi nitrate le cancer phakter khotu (carcinogen) timi ah a chuak diam kho.

• Paruknak : Chiti

Grapeseed chiti, walnut chit, avocado chiti, hazelnut chiti le flaxseed chiti hi an smoke point niamte an si hna. Curuangah kan lumṭhan tikah khin arim athawlo duh ngai, hiruangah hin thil kionakah hman lo aṭha. Mahcucun, inn i kan rawlmeh athawtnak tuah tlampal tete tuin telh hi a ṭha deuh.

• Pasarihnak : Turnip (Laiholh in ka thei loh)

Turnip timi le beets chung ahhin nitrates pawl an um. Curuangah aṭhing lumṭhan asi ahcun tuurah ai chuah tawn. Acung lei i kan chimmi turr kan van titikah khin i thihpitlak thihnak tuur taktak khi cu si loin kan taksa hrangah thilṭha lo, ṭihnung, harsatnak akan pe khotu pawl an si ti chimhduhnak asi bik.

• Pariatnak : Pa (mushroom)

Pa (Mushroom) nihhin protein tampi aum; asinain, pa hi cu kan tuahni thengte ah eithlu ding aṭhing ei le lum lo aṭhabik. Kan van lumṭhan ahkhin asinak le an rianṭuan ning ai thleng diam, taksa caah ṭihnung ngaimi thil asi. Pa rawlmeh ṭhing na ei asi ahcun na pawpi lei rianṭuan ning abuaiter khawh; culawng si loin nan lunglei tiangin thil ṭhalo aphakter khawh fawn thilṭha lo ngai cu arak si hrim.

• Pakuanak : Celery

Celery nih hin nitrate tampi apai. Curuangah vanlum, vansat ṭhan hnu cun taksa hrangah thilṭhalo achuah duh ngai; methemiglobinemia timi hi ṭihnung ngai mi asi fawn. Cucu, nitrates in kan thisen ah rianṭuan in  haemoglobin le iron he an i cawh tikah kan cell dam liomi ah Oxygen aken khawh ti lo caah ceih tibantuk(seizure) aphakter tawn thihnak tiangin aphakter khawh.

PATHIAN NI-Le- Pathian ni-Timi- Chimfiannak

Kan Baibal ahhin chimning aikhat, ṭial ning i khat ṭung lomi a um; mah cu, ‘PATHIAN ni’ timi le ‘Pathian ni’ timi a um; ahmasa deuh hi Biakam Hlun holhkam asi i; ahnung deuhta belte hi cu Biakam Thar holhfang asi ve. Ahmasa deuh hi (Hebru) holh cun ‘Yom YHWH’ ti asi i, Mirang Baibal-ahcun ‘The Day of the LORD’ tiin an chiah. Ahmanung deuh hi (Greek) holh in ‘te kuriake hemera’ tinak asi, mirang Baibal ahcun ‘the Lord’s day’ tiin chiah asi. Biakam Hlun ta hi cu cafang nganin(Capital) ‘PATHIAN’ tiin ṭial asi; Biakam Thar belteahcun cafang hramthoknakcem lawngah angan(Capital) in , ‘Pathian’ ti in ṭial asi. Ai danglamnak hi theithiam loin rak umziar afawi te.

• Biakam Hlun ta ‘PATHIAN ni’timi holhkam hmanhmaisacemnak cu Profet Amos asi; acauk chungah hin voi (3) alang (Amos 5: 18-20). Judah miphun pawl nihcun caandongh tikah an Pathian ‘YHWH ni’ sunglawi cu avan phan lai tiah zumhnak an ngei; hibantuk ruahchannak ahram aithoknak belte cu theihthiam cu aharsa deuh lai. Ahramthok ahcun aṭha lei kam hoi in ruahchannak neitu an rak si. Samuel chan lioah khan Israel mipi pawl nih siangpahrang an hal; siangpahrang an neih hnu-ah an siangpahrang pahnihnak David cu ropi taktak asi. Pathian nih  Abraham sinah atechinfa pawl umnak dingah tiin arak tiamkamh ciami Tiva nganpi ‘Euphrates’ thok in Egypt Tivapi (Wadi El-Arish) tiangin David singpahrangpa nihcun a uk i; Israel miphun pawl caah an ramkauhnak cem zong asi fawn.Asinabeltein, caan rauh hlanah, David tupa Rehoboam siangpahrang a-ṭuanka-ah cutluk i an ramkau mi cu ai ṭhenphok; khuachak lei cu ‘Israel Ram’ ti asi i; thlang lei cu ‘Judah Ram’ tiin avan i ṭhen thai! 

• United Kingdom of Israel & Judah cu hmunhnih ah avan i ṭhen caah cun an mah le mah zong heh tiah an i do peng fawn; culawng si loin an pawngkam hrawnghrangi ram cakpipi an kutthak hnawhnak zong an si fawn. Cubantuk hrimhrim i khuasak cu Israel pawk anengtuk hna caah zeitikni ah maw cun hi ramhnih ai ṭhenmi hi i komh ṭhan dingin beiseinak an nei. Cutikcaan aphanh tikah cun Siangpahrang  asi dingmi cu David cii thlah mi asi lai, anih nihcun Israel le Judah te pahnih hi a uk hna lai  i, lalramthar  adir ṭhan lai. Miphun dang kuttangah umti loin an mah tuhnih miphun dang cungah ro kan rel lai timi cu an zumh fawn. Cutikcu caan avanra dingmi  i an zumhmi cu ‘Yom YHWH’ (the Day of the LORD) tiin an vuah. Mahhihi, nehhnu i avan ra ding tiin an zumhmi le beisei mi cu asi.

• Israel le Judah pawl an zumh ning belte cun thil akal kho lo. Annih cu Pathian hmaiah zumhtlak loin an um caah; PATHIAN ni-ah Pathian hremnak hmabakmi asi deuh! An nih nihcun Gentile pawl Pathian nih ahremnak hna ni caah tiin an ruah lioah PATHIAN ni cu anmah lila hrem an i huahnak ni arak si diam. Curuangah Profet Amos nih asin i Pathian bia  phan mi cu phuangchuak in, “BAWIPA ni aa hngahhlangmi nannih mihrut hna, BAWIPA ni cu nan caah  asullam zeidah asi lai? Muihnak asi lai, ceunak a si lai lo. Minung nih a chiandeih a zamtak i vom he an i ton ni bantuk, Inn chungah a luh i vamping a vaun dah i rul nih arak cuk ni bantuk asi lai. Bawipa nih cu khuaci muih ni taktak asi ko lai, Ceunaknak ni asi lai lo;  ceunak um loin amuidup ni asi ko lai,” (Amos 5:18-20). Israel miphun pawl nih an hrangah zalennakni bantukin an i ruahchanmi cu an hrangah ṭahnak ai lingletduk te lai tinak asi cu. (Isaiah 2:10-12) zongah fiangtein acuang fawn.

• Profet Zephaniah kha 'PATHIAN ni' chim-uarcemtu lak i pakhat asi ve; curuangah ‘PATHIAN ni profet’ (Profet of the Day of the LORD) tiin mithiam pawl nih an rak chim tawn. Anih nihcun hitihin arak chim, “BAWIPA ni cu anai caah BAWIPA hmaiah daitein um u! BAWIPA nih raithawinak kha atimh cang i a sawmmi hna cu a thianter cang hna. BAWIPA thinhunnak akangh in a kangmi cu nan cungah a phak hlanah le BAWIPA thinhunnak ni nan cungi atlun hlanah i pum tuah u. Ram chungah toidor tein a phung kha azul i khua asami vialte hna, BAWIPA cu kawl tuah u; Dinnak cu kawl u, toidornak lungthin cu kawl u; BAWIPA thinhun ni ahcun dornak nan hmu kho lai lo dahkaw.  Cun BAWIPA nih, “Ka hngak tuah, miphun hna sual ka phawt hna ni kha, hngak tuah. Miphun hna le siangpahrang hna kha ka thinhunnak toih awkah ka lung kaa thlek cang. Vawlei hi a dihlak in ka thinhunnak  mei nih akangh lai,” (Zepaniah 1:7, 2:2-3).

• Kum 721 BC ah Israel uknak cu Assuria nih an lak hnuah adirh ṭhan kho ti lo; Assuria ram hmun dang dangah an chiah hna (2 Siang 17:6); an hmunruak tu ahcun mi phundang an van chiah hna (2 Siang17:24). Israel ramrawk hnu kum 135-nak 586 BC ah khan Judah ram cu Babylon nih an hrawh ve; Judah siangpahrang le mirum pawl le midang tampi cu salah ahruai hna. Cubantuk thil avan nacang ahcun PATHIAN ni cu aphan cang bantukin an i ruah (Ṭahnak HLa 1:21, Ezk 34:12). Asinabeltein, caan arauh hlanah ‘PATHIAN ni’ cu caan dongh ni tu-ah van phan ṭhan dingah an i ruah ṭhan. Cutikahcun, ṭhatlonak lawngte phan dingah ruat loin khamhnak he avan ra te lai tiin zumhnak avan nei ṭhan. Vawileicung mivialte biaceihnak ni asi lai ti asi.

• Cu miphun pawl cu Babylon (Is 13:6,9,13); Edom(Jer 46:1; Obad 13); Egypt (Jer 47:4; Philistin (Ezk 30:3); Egypt le alungrualpi pawl (Ezk 30:3). ‘PATHIAN phuba laknak ni’ bantukin chim asi lioah thinlung ngaihchiami pawl hnemhnak caan asi lai (Is 62:2).  PATHIAN ratṭhan tikcu caan cu Pathian zumlotu pawl hrangah cun chiatnak ni asi lai(Malakhi 3:2;4:1; Joel 1:15; 2:1-2,11);  PATHIAN min aumi paoh cu khamh an si lai (Joel 2:32; 3:18). Zekhariah nihcun ‘PATHIAN ni’ ti asi loah mah cu lei hoiin ‘mah cu ni ahcun’ tibantuk lei hi voihra leng ahman.

• Biakam Hlun cauk an kharhnu cauk ṭialmi ah ‘YHWH’ timi an hmantuk ti lemlo caah ‘PATHIAN ni’ (Day of YHWH) ti zong hi an hmangtuk ti lem lo. Nehhnu i biaceihnak van um dingmi, PATHIAN ninih ai kentelmi belte cu an i ken peng rih; PATHIAN ni aiah ‘Pathian ni’ (Day of God) belte an van hman zeuhzeuh tawn. (2 Baruk 48:47; 49:2). Biakam Tharah  vawlei donghnak ni cu ‘Pathian ni’ ti si maw, ‘Bawipa ni’ tih a hung si. ‘Zeizong vialte ti khotu ni sunglawi’ ti asi fawn (Biathlam 16:14). Pathian fapa aratṭhannak ni he aikhat in ruah mi asi (LK 17:24). Paul nih  caan hnuhnung biaceihnak cu Jesuh Khrih ratṭhannak he ai khat tiah aruah. ‘Pathian ni’ (Gr.hemera kuriou/ hemera tou kuriou)- (Day of the Lord/the Day of the Lord) ti zong ahman vet awn (1 Thes 5:2. 2 Thes 2:2). Achan ahcun ‘kan Bawi Jesuh ni’ tiin  achim (1Kor1:8; 5:5; 2Kor 1:14); acaan ah ‘Jesuh Khrih ni’ (Gr.hemeras kristou lesou) tiin achim fawn (Phili 1:6, 2:16).

• ‘PATHIAN ni’ (the Lord’s day; Gr. He Kuriake hemera) tihi Biakam Hlun ah PATHIAN ni timi kha cu nikhat lawng chimnak asi lo i, caan hnuhnung chimnak asi. Biakam Thar ah ‘Pathian ni’ belte cu nikhat ‘Pathian ni’ (Sunday) chimnak asi.Thawngṭhabia cungah ‘ ni sarih ni hmaisabik’ ti asi tawn(Mt 28:1; Mk 16:2,9; Lk 24:1; John 20:1,19; cf. Lamkaltu 20:7; 1Kor 16:2). Judah pawl caan rel ning ahcun Sabbath ni ah zarhkhat adih, athaizing cun ‘ni sarih ni hmaisabik’ an ti; cucu atu i Pathianni (Sunday) hi asi. Cunih ahcun thihnak teiin Jesuh cu thlan in atho ṭhan; curuangah zumtu hmaisa pawl nih ‘Pathian ni’ ti ah an ti; aserh zong an serh; cu nih ahcun chang hrawm in an i kawm tawn hna.

Biathlam 1:10 ah ‘Pathian niah’ (Gr. Kuriake hemera) timi hi  ni sarih ni hmaisabik, tu i Pathianni (Sunday) hi asi. ‘Pathian ni’  (the Lord’s day) chimnak ah Greek holh ahcun ‘Pathian’ hi  hmaisa ah chiah hmaisat asi (Gr. Kuriake hemera – the Lord’s day). ‘Pathian mi’ timi dang belte ahcun  Greek holh ah ‘ni’ ti hi ṭial hmaisa asi (Gr. Hemera Kuriake – day of the Lord). Biathlam 1. 10-ah hin ‘Kuriake hemera (the Lord’s day) ti asi ruangah Pathianni (Sunday) chimnak asi. 

This article belong to : Revd Chuauṭhuama 

Masturbation-Sual le-Anepnawi-Pawl-(Rak rel ve hmanh..!)

•Kan biatlang  van zoh khin chimrel nuam lo kan ti khawh men, sihmanhsehlaw relnuam le theihnuam lawnglawng hi Jesuh Khrih hnungzultu pawl hrangah cun ṭhen khawh lomi thil pakhat asi ve. Jesuh nih “Ahohmanh keimah le ka cawnpiaknak kha a kan zahpimi cu, Mi Fapa nih ka sunparnak le ka Pa le athiangmi vancungmi hna sunparnak he ka rat tikah, ka zahpi ve hna lai (Luke 9:26),” tiah ati. 

• Abia kan zahpi ahcun Jeush nih Pa hmaiah a kan zahpi ve te lai. Sual i alangmi thil vialte lakah in ai thiarfilim dingmi kan si. (1 thessolonika 5: 22) Pathian sunlawinak dingah cun thil zeipoh hi kan phuan chuah arak herh.( 1 korinth 10: 31). Kan biatlangah thokin kei mah hrim zong hi caan zeimawzat cu theifiang loin(confuse) ka rak um ve tawn.  Sual asi hnga maw, si lo dah tiin ka ruahnak arak arak buai ve bal tawn. 

• Tuṭum ahcun sual liantuk arak si ve zia; Bawipa sunlawinak caah chimkhawh kan van i zuam lai. Kan biatlang hman mi khi fiang hirhiartein cawn ti a um tawn lo ruangah mino zeimawzat thinlung zongah cun biahalnak (Question) zong tampi hal ding an nei cio ṭheu lai ti ka zumh. Hi sualsal ahhin a tam u cu, kan tannak zong asi ṭheu lai dah tiah ka zumh, ka thinlung i, saduh ka van thah ve mi le bang ahcun kan Khrihfabu cio hna ahhin cipciar deuh in (Seminary) abntuk hna khin i chimh i cawn piakkhotawn usihlaw duhthusam atling chinchin hnga tiah ka ruah, kan nih laimi cu hi bantuk zawnte hi zohdawh lo le ningzahthlak ah kan ruah tawnmi asi loh,  miphun ngan le ruahnak kau deuh kan ti lai maw, theih olsambiknak caah (mirang) pawl van ti ko usih, an nih cu biakinn lei tiangin i chimh, i cawnpiak awkah an ruah. Asinain, kan nih laimi dinhmun le ruahnak ahcun kan ruahnak le kan hmuhnak ahei kauh lo deuh ruang zongah cun asi kho ve ṭhiam ṭhiam ko, cubantuk hna cu tiin a sawisel lei in kan i la tawn, kan theih dingmi le kan tuah dingmi tiangin kan tlawlh viar caan zong cu aum tawn. Hi zawnte hi kan i dannak le hawi kan cenh lonak tampi ummi lak i pakhat asi ve ruah tiah ka ruah.  

• Kan Bible nih achim bantuktein in van zoh usih law;  (Masturbation) : Bible nihhin nupa sinak leiah caakhiarnak le avawrtawp tiang phan dingin mah le mah i diriamhternak lei pawl hi, fiangpuk(direct) in a chim lem loh, asinain  HURNAK ( Lasciviousness) tu hi cu Bible cang tampi ah kan hmuh khawh hna  (Genesis 38:9) ahcun Onana cetcangh ningin kan hmuh khawh, cii thlahtu sihmanhsehlaw   a u nupi a ihpi chiartein lengah  a cii (Sperm) a tlakter tawn ti kan hmuh, a tuahsermi ah  Pathian ailawm lo ti kan hmuh, cucun Onna cu thah asi ti kan hmuh-khawh. 

• Nupa nuamhmnak ( sexual intercourse) hi nupa hrang lawngah asi i, Nupa cungcang hi (1 Korinth :7) ah khan kan hmuh khawh. "Asianin, minung pum hi sual tuahnak caah hman ding asi lo, Bawipa rianṭuannak ca tuah hman ding asi deuh, Bawipa zong nih pum caah rian a ṭuan ve( 1 Kor 6:13) tiah fiang tein kan hmuh. (Masturbation) timi cu mah le cakhiarnak lei, nupi tel lo mah te lawng i (nuamhcennak) thil dik lo asi. “Nu hi amah pum bawi asi lo, apum bawi cu a va kha asi; cubantuk ṭhiamṭhiam in pa zong cu a pum bawi asi ve lo, apum bawi cu a nupi kha asi ( 1 korinth 7:4),” tiah kan hmuh kawh fawn. Kan Pathianbia nihhin  tisa daan le thlarau daan hi biataktein a kan chimh i, tisa daan i aum mipawl nihcun  Pathian ramah  an lut lai lo i, thlarau i a ummi pawl lawng nih vanramah an lut lai  .( Rom 8, Galatia: 16-26). 

• Tisa daanin a hrin mipawl lakah kan (topic) tlangter khi a langsar tuk fawn. (Glatia 5 : 19) chungah hin ( sexual intercouse) le HURNAK ( lust ) timi hi adang tein a chim,  hurnak nih ai kentel mi cu (Masterbation) kan topic khi asi. Cubantuk cun hi bung le caangah hin van relcap u sihlaw, ( Kolossa 3:5, Juda 1:4, Mark 7:22, 1 Peter 2: 11, Rom 13:14, 1 thessalonika 4:3-5, Jakob 1:14-15, 1 Korin 6:19-29, Galati 5: 16 ) hi pawl ahhin an i ṭial dih hna.  Bible chung bia hi ralring te i kan rel kan bih a herh. Theifiang ṭung loin mah le mah i zumh ngam sesai ṭung loin um peng hi, zumtu nunphung dik le hman asi hrimhrim loh. Na nunah cubantukin na um bal ve maw, nangmah le nangmah set kha teh nai zum maw? 

• Mahcun, (Mark 7:23) le bang nihcun hi bantuk tisa caaknak nihhin minung a thurhhnawmhter tiah ati tawp. Cun (Rom:8) zongah tisa caaknak tlamtlinter dingah  zeihmah i tuah hlah uh ati fawn. Khati khan cun mah le mah zumhngam lo ding cu a um ti lai lo dah ti ah ka zumh, kan i fiang cang ṭheu laid ah tiah ka zumh. Pathianbia hi olsam le pawnlang tukin theih le nunpi hi afawi te. Curuangah Bible a sinak-taktak, athawtnak-taktak hi kherhchuah a hau. Piangthar ai ti ko cangmi zong hi kan ralpa Setan nih kan  tisa caaknak hmangin an kan tukforh zungzal tawn cuzawn cu kan tluk lengmang zong asi fawn. Cuthil nihcun Pathian ṭihzah lonak avan hrin i, ruahnak ṭhalo, (feeling)ṭhalo avan kan neither tikah Pathian ṭih hi asi lo zawngin ṭihzah ning aum.

• Ka van chimduhmi cu mah hi asi; hibantuk tisa caakhiar ruangi mah le mah diriamhternak ruangah kan tonmi Pathian nunchimh hrinnak aphunphun zong kan tong ti hi kan zumhngam aherh achan cu, Pathian duhmi asi miao lo ruangah! Pathian biathiang chungah tisa daan i nun thihnak asi, Thlarau daan in nun nunnak asi ti kan hmuh. (Minung mah le mah kan i zumhngamnak (confidence) kan neihmi tiangin a kan  hlauhter tawn). Hibantuk tisa thil hi, thilṭha va sisehlaw cu kan tuahkhawh leng cangkain lawmhnak bia kan chim zungzal lai dah ka ti ka zumh. Asinain, cubantuk arak si lo, Bawipa he kan i pehtlaihnak a kan hlat ter i, Pathian he i ngamhtlak lonak thiṭhalo a van phak pi tawn. "(Ephesi 4 : 27) chungah Setan cu hmun kian hlah uh!!” ti kan hmuh, asinain, hibantuk hmangin hmun kan rak pek, kan rakkianh zungzal tawn. Hmun kan van kianh cang ahcun zei, Setan nihcun kan nunah kan thinlungah a (tecque)phunphun hmangin hehtiah rianṭuanhram a van i thok, Mahcucun, Bawipa he kan i pehtlaihnak hri chahpiak hi a target ngancem mi cu asi. Curuangah zeitik caan zongah hmun kan kianh ding hi asi lo ti hi  van thei ṭhan hna usih. Hi bantuk sual addict cangmi pawl lenglei in lang hleng ṭung lomi tor le cheng minung kan um. Ningzahnak caang  hmanh thiam lehlam lo cun uanthlarnak tu-ah ahmangmi zong cu an rak um  ve ṭhiam ṭhiam fawn.  

PHONE SEX:

============

• Phone chungin nupa sinak lei chim le ceih tibantuk, bia i ruah tibantuk aitel viar, kan (Sex Hormone) caakhiarnak chuahter khotu thil hrimhrim hi Setana hmanrua, thiamthil viar an si. Phone i video le hmanthlak thurhnawm taktak  neibuin,  Biakinn ah Pathian bia dingin vai i khawmh cu van ruat ve hmanh thil asi kho lo tluk, dawhcahlotuk i ruah mi asi, van raut ve hman, Pathian dinhmunah khin van i umter hmanh, nang le kei Khrihfa aitimi pawl nih cubantuk nunnei pah buin inbia hnasehlaw, in thangṭhat hna sehlaw na lung ai lawm kho hnga maw? Naisai hlah!  

• "Cucaah kan nih nih amah he hawikomhnbak kan ngei kan ti i muihnak chung i kan um ko ṭung ahcun, kan bia in siseh, kan tuahnak in siseh, lih kan chim asi (1 Johana 1: 6)."  Bawipa thangṭhat in kai khawm na ti tawnmi pawl zong kha hrawkhrawl lawngte an si dih tinak asi. Cucun, (Joshua: 6) chungah kan hmuh mi cu, Israel fale pawl Jerikoh kulh an  chimh i, a chung i a ummi vialte an cii an hmih viar hna ah khan, zeihmanh an neih thil lak a siang lo, Bawipa nih a duh lo, asinain, Akan nih khan an cawva arak i lak, a rak i thuh ruangah, Amor ral pawl hmaiah an sung diam ti kan hmuh. Cun, adang pakhat Zera fapa Akan cu mei le lungin thi lakin an cheh ti kan theih. Kanmah ah piantharnak kan cohlan cang, sualteinak zong nei cangmi si ko hmanh usihlaw, Bawipa duh lo zawng thil tor le cheng kan COMPUTER or PHONE chungah (ponography, sex videos) hlonh angamh lomi, asiang lomi tor le cheng kan um. 

• Kan theih dingmi cu; hibantuk pawl hi sual hmanrua viar an si caah oltukin Setam nih a kan tlukrilhter tawnnak an si, sual le sual lo hmanh kan thleidang thiam tawn loh cucu Setan nih akan molh caah asi tawn. Apoi kho taktak. Mah hi Setan dehnak sal tangah kan umpeng asi ahcun kan cotawk cu; HELL MEIHLIPI bak it him ding dang aum lo. Cubantuk cun, cauk lei zongah siseh tisa caakhiarnak lei i a kan hiip khotu thil an siphawt ahcun hrial khawh, rel lo khawh kan i zuam awk asi. (Hebru 12:1-2) chungah kan hmuhmi cu “Lam akan dawntu paohpaoh le kan tlaihchan pengmi sualnak vialte kha hlawh hna u sih law kan hmai chiahmi tlik zuamnak ah khan i zuam  u sih” tiah akan sawm, Bawipa he kan i pehtlaih nak a cahter khotu hrimhrim cu hnung chiithmak ding tinak asi cu. Bawipa hmel a phenhtertu thil hrimhrim cu S-U-A-L an si tinak asi.  

Kan i thiarfihlim khawhnak ding caah : 
==============================

• Tisa caaknak lakin i thiarfilim kho ding cun Bawipa nih he tiah a kan fial  ve ko, cucu abia kaltlangin (1 petera 2:11). Tisa cu  tisa daanin teikhawh asi lo. I sum ve tawn hmanh usihlaw, kan i sumnak hi cu tisuar khambantuk men khi ansi tawn ko, a theihlotluk dinhmun khi asi. Zeitindah kan do ne lai?? Taksa le thiltihkhawhnak si loin ka THLARAU tuin ( Zakaria 4:6). Taksa thilti mipawl thlarau in kan thah asi ahcun kan tei lai i, kan nung kho lai. Thlarau i a umpi paoh cu Pathian fale an si( Rom 8:13-14 ). Cucun, (Ephesi 6: 11-16) chungah kan hmuh ṭhanmi cu, Pathian ralthuam famkim in  kan i thuam a hauh ning kan hmuh khawh. A ralthuam i lak dingin a kan fial.  Kan tisa daan nihhin cun SETAN le a hnungzultu pawl hi kan tei kho bal hna lai lo. Thlarau theitlai ti hin cun topic pakhat i van tar ding hmanh in chim ding tampi a um, cawn ding tamtuk a um fawn. 

Tlangkomhnak :
============

• (1 Korinth 10:13) chungah cun, “Turhforhnak nan cungi a tlung mi hi midang  zong nih  an in tawn mi an si ko. Nan in khawh lo leng tiangin turhforhnak cu nan cungah a tlun ter lai lo” thlemnak kan ton rualrual hin chuah khawh nak lam zong a kan serpiak ti hi kan hmuh khawh. Bawipa cu thangtthat in um ko seh.  Jesuh Khrih kan neih phot ahcun sual riantuannak hi dohtu ding kan si, atei zong kan tei fawn lai, Amah cu kan thazaang asi i, kan thawnnak le kan teinak zong asi fawn. 

• Cucun sual leiah a kan tukforhtu pawl zong hi kan ke tangah kan lamh chihkhawh zungzal fawn lai, "Halleluiah Amen" tiin Bawipa thangṭhat buin A hmaiah thlacamnak he zeithil paoh hi kan doh asi ahcun  Setan le a hnungzultu pawl nihcun zeitik hmanhah kan nunnakah hmun an co hrimhrim lai lo. Jesuh Khrih nih ṭihnak thlarau a kan pe lo i, khawika hmun zongah kan sinah a um zungzal lai ( Josua 1 : 9). Hi tisa caakhiarnak sual pawl he hin cun Mithianghlim pawl lennakah kan kalkho ve lai lo tihi thei ṭhan hna usih. Setan nih hin mitampi relcawk lo minute tintein a dehnak zungzal hna, thihnak khurchungah a lem diahmah hna, nang teh a lemmi lak i aitelmi na si ve sual maw?? Na nun van i check ve tuah..!!! Anih cu hrokhrawl pacem zong asi. Tho usih law,  Sual Setan hi Pathian Ralthuam he do hna usih. Bawipa nih in thlawchuah ko hna seh. 

Chungkhar-Kip nih-Kan Herhmi

• Khuasaknak inn le lo ṭhataktak pawl neih lengluangnak hmanh khin Ahmaisabik ah Jesuh Khrih neih hi abiapi deuh.

• Vawileicung cawnnak sianginn ṭhacem le manfakcem i vakai khawhnak hmanh khin cawnpiaktu ṭha Jesuh Khrih neih hi asunglawi deuh ving.

• Silhfeen ṭhaṭha, dawhdawh, manfakpipi nak cun Jesuh Khrih Thawngṭha hi kan i kan i ṭamhnak, kan i dawhnak asi deuh.

• Rawl thawthaw le meh thawtaktak pawl nak in Pathian biatak ti le rawl hi kan taksa le thlarau caah ngandamnak asi deuh.

• Thiltikhawhnak le ṭhawnnak aphunphun nak cun Pathian bia ngaih khawh, zulhkhawhnak Thlarau Thianghlim tu i thim deuhtuawk kan si.

• Mawṭawka thar ṭhataktak neih i, mahduhmi nungak he leen le vah i sirhnak cha cun, Thlarau Thianghlim hruainak tangteah  Jesuh Khrih he lungsitein lenṭi i thimdeuhawk kan si.

• Phone hmanfaktaktak, ṭhataktak hmani nungak a ho ti va theih hleng ṭung lomi inbox ca va kuat, acuhmanh ah akalet hnga maw let lo hme tiin va hngah pengnak cun, kan inbox caan(thlacam) hngakin  thinsau, lungfualtein akan hngaktu Pathian sinah thlacam hi i thimdeuh vingawk kan si.

• Whatsapp, Facebook, viber hrawngi chuah ṭhatlo phantuk i hmanthlak heh tiah EDIT hmangin varnawn phepphup i tuahnak cun, Jesuh Khrih tu hi kan nunnakah  lang seh, van ceu chuak seh, kan mah lawng si loin kan pawngkap ummi tiangin kan zarzo chinchin ding khi an si.

• Zungzal ahmunmi khuahmun hnget (Vanram) ah kan i kenkhawh lo dingmi chawva, nichiartein lungrethei ngang in varuahlennak cun, aram le afelnak hawlhmaisat hi i thim deuhawk kan si. Aram le afelnak hawlhmaisatu pawl cu Bawipa nih kutruakin zeitikhmanhah akirter bal hna lo. Zeizong vialte cungi nawlngeitu le thlawchuahnak neitu cu (Amah Pathian lawnglawng hi asi).

Vawlei na mangṭha hlanah Midang caah [Ro-Capar] Roh ta ve ca

Hi vawleicung caantawite kan nun chungah hin na neihchiah  chawva in na minung hawi le hrangah thilṭha, rocaah zeidah tanhta khawhmi, chiahta ve awk  zeidah na neih ve? Na damchungah neihchiah siseh, asi loah thil pakhatkhat ro rohta ding na vaneih khawh lo hmanhah, rotling asimi vemi capar pakhat tetal hi na minung hawi sinah  rohta ve khawh i zuam ve usih ca---!!!

Bernard Saw nihcun, "hi vawleicung minung pawl nih kan thihhnu tiangi kan minung hawi hrangah miṭangkaimi kan sikhawhnak umchun pakhat asi vemi cu (capar rohta) chiahta hi asi," tiah arak chim tawn.

William Shakespear  miropi le mi cuanghmuar asi zia kan theih dih, bia le hla ruangah ramkhat le ramkhat doral asimi zong nih  remdaihnak an hmuh phah ti kan theih fawn.

Molton i capar ṭialmi pakhat “Paradise Lost, Pope- Epitles on man” tibantuk te pawl hna kan rel ahcun thinlung hi a virhkhoih  hleiah kan thlaraunun ṭhanghphawk aherhmi tiangin aṭhanghter khawh lai titiangin reltu tampi comentnakah an chimceihmi asi. 

Phillip yancey nihcun "What so amazing about grace" ti cauk le bang nih khan cun Zangfahnak thukzia le a sunlawi zia a kan theihter ṭhan lawng si loin, A zangfahnak a tharin, nawlnawlh in kan nunah a van kan temter ṭhan khawh.

Mark twain- nih cun "Sleepless Night" tiin a ṭialmi nihcun Bawipa nih akan pek mi zaandai nuam, zaan sunglawi chungah thinhnangam tein caan a hmang kho ve lomi, relcawk lo minung an um, cucu hremnak phunkhat asi ve kho timi a van kan theihter hleiah, kan nih lungretheihnak um lo tein, hnangam tein zaancaan kan hman khawhmi vialte a sunlawi zia atakin avan kan theihter ṭhan fawn. 

Isaac Watts  ve nihcun "Joy to the World" ti hla a phuah mi nihcun Zumtu pawl thinlungah  Bethlehem leiah kan thinlung a van kan hoiter ve ṭhan i, Vawilei khamhtu van Siangpahrang Bawi Jesuh Khrih hung chuak cu kan thinlungah hmun van kian ṭhanin kan van chuahter khawh ṭhan.

Wlliam shakespear nih ṭialmi thotho "Merchant of venice" timi nih khan  minunrawng le thlachiat ruatlo pawl nihcun zeithil hmah tuah hna sehlaw hlawtlinnak taktak an hmuhbal lo timi fiangtein avan chim pinah dawtnak taktak nei dingah theihkhawh chungin rak i zuam ve a rak herh ning, beidong loin hramhram i ai zuammi pawl nihcun dawtnak cu an pemh khawh tawn ti a kan cawnpiak.

Longinus- ve nih achim ve mi cu, On the Sublime i caṭial pawimawhnak a chimnak ahcun, caṭial a poimawh ning le a herhning zia duhtharek le lung singang in a chimh hna, "Anmah pulpak hrim zong nih a minthanter khotu capar, a cahmaikip van rel zongi thinlung leiah biaṭhaṭha ai zawimi, lomhnak le hlawhtlinnak leiah a kan hruai khotu cu capar sublimity cu asi" tiah arak chim ve. 

=A donghnakbik ahcun zeidah ka van chim duh tiahcun,  cauk vilate lakah aṭhacem le sunglawicem mi cu BIBLE hi asi. Midang zong nih thlawchuahnak an rak cocio nak hnga  a BIBLE bia lawng zong si loin kan nunphung le khawsaknakah lam akan hmuhsaktu asi mi le a ṭhahnem dingmi capar tluankhattal, ukkhat tetal hi hi vawlei kan mangṭha hlanah rohta khawh i zuam cio ve usih ca.!!!Hibantuk zong hi Pathian sunparnak caah thilṭha kan tuah khi ava sivima ṭhiam ṭhiam ko.

A pakhatnakah Pathian(GOD) or pathian(god) deuh sawn hi saw?

Thil ziangkim khal hi kan pathian an si thei, aziangvek hmuahhmuah khal hi cibai kan rakbuk ziar thei. Kan caanṭhabik le tambik kan pekmi hmuahhmuah pawl hi, abik in Pathian hnen ihsin kan ruahnak, kan zumnak in fehsual tertu thil an si ih,  kan kan theihlo laiah pathian lemah rakhman a ol lawng si loin kan biaziar tihi kan theifiang aṭultuk rori. Cubakah kan mah theihnak le thiamnak pawl khal hi Pathian lemah  kan rak hmang riangri thei fawn. 

1). Pathain thuhnuaiah maw,  nangmai theihnak hnuaiah saw na kuun?

Na theihnak (feeling), ruahnakin a lo thunun maw? A lo herkawi rero maw, ka theihnak in in ti buai dah lo pi, thildang ziang hman cibai khal ka buk dah lo na ti men thei (Luke: 4) thu hi ruat hnik usih! Bawi Zisu in ramcar ih ni 40 le zaan 40 rawlulih a um laiah Setan ih athlemnak kan zoh asilen turhforhnak hi zozo khal in kan tong  hrimrhim ding hi asi, zohman turhforhnak pumpelh thei mi kan um lo,turhforhnak pumpelh thei mi kan um lo, kan ralpa Setan cun tuiṭumte tal cu  cibai i buk awla ati, Setan cun a mah cibai buukter hi athil tum le amission tumpi pakhat cu asi. Amah duhdaan le aremruatnak vekin tui'h kan ceen reronak leilung ahhin buainak le in tibuai theitu thil hlit in akhat ṭheh.  Tluangtlamzet le ruahnak dingzetih khuarkhua kan ruah theilonak pawl tla hi ruahtham zet an si. 

2). Lungsi tein ziangah Pathian na thangtthat thei lo?

Mitam pi cu ziang ruang bik ah si pei thinlung ruahnak tluangtlam le ruahnak dingte le Amah bia dingah caan rellote sung khal thla an cam thei loin ruangah voitampi cu an bei adong ṭheu asi. Hiang vek dinhmun pawl hi zumtu in kan nitinteih kan tonmi an si. Thawzet le ruahnak thianghlim te thawn biathei dingin Pathian hnenah kan dil ringring apawimawh. Kan nunnakah thildang aiin ahmasabik ih kan ngai pawimawh sawn dingmi kan sim leveten cu aiih ṭulmidang, mamawh dang kan nei ṭhenṭhen lala ko ding.

      Mibuaitak cu kan si minung pawl hi, ziangbik na ṭuan, na tuah tiin in sut abangta sehla asim mumal ding thei cuang lo khal cu tor le seng kan um ding ka zum. Mitampi hrang ahcun chet-law maw tiih sunvu nisa mangkengih kan ṭuanak mipawl khal hin acaan ahcun beidonnak in thlentu an rak si riangri caan aum. Asan cu, Sunvu teih kan teimak ṭenṭonak pawl cun aziang ngai khal cu in thlen kupkap cuang lo ruangah arak si. Pathian thu kan zoh asilen, in hnokhnaitu pohpoh cu hlon ṭheh ih Amah lawnglawng zoh le rinsan dingah in duh. 

3). Pathian ahmaisabik ih ret hi kan tiding mi si seh..!

Na  caan na hmannakah siseh, na tangka hmannak khalah siseh, na sumsaw na celet daan in  na duhdan vekin Bawipa na naih thei, na duhdaan vekin na caan khal na pe thei, ziangtlukin na siang ti sawnah a hngat aw sawn. Zo khal Bawipa thawn laicinnak ṭha le tlo hnget zet, Pathian "Aw" khal  theiih nunhahdam zet-ih  anungtu pawl  kan va hmuh tikah, an mah bangtuk  si ve kan va cak e! an nundan cu a va mawi ve  ka tepve sin cak, tiin dawt ve menmen ding kan si lo. 

An duh ruangmen ih va neih hngal an si ce lo. An nunnak ihsin an tonmi phenah ziang thil an tuah, ziangvek in Pathian thlarau thawn lengtlang thei dingin an caan an pek, an nung ti hi kan thei a ṭul zet, sim vivo cun tampi a um. Curuangah an nun ihsin ziang si kan zir ding? Kan nunah ziangmi thil si pei kan ret hmaisat bik ding timi theifiang loih dawngdah zet ih kan nun ding aphan ngaingai. Zumtu nunnak lakih natsia vekih kan nunih in eisiatu khal asi.  

Thukharnak:

==========

=A ngaingai ti ahcun kan duhbikmi nei thei dingah cun amah nakih ṭul sawnmi thildang kan nei thei cuang lo asi lo sawm? Curuangah simduh mi cu tu ahhin ziang si kan ulbik mi le ka mamawh bik ti thei loin ziangtik tiang saw kan ṭulbikmi le kan pawimawhbik ti thei loin ziangtik tiang hi saw kan mairuahnak (pathian) le kan mai theihnak (pathian), kan mai hmuhnak (pathian) tuahaw cop in kan nun kan hman vivo heih lai ding? Maw zumtu, ṭhangharh a cutuk zo, ziangvek pawl in so kan nunnakah (pathian) si loin (Pathian) rethmaisa thei loih in tuahtu ti hi, mah le nun cio X-ray (check awksal hnik u sih). 

=Kan nunnak ih apakhatnak dinhmun acotu ding ngaingai kan Lalpa, Pathian hi asi. Cutivekin kan caan hmannakah siseh, kan sumpai hmannakah siseh, kan innsang, kan rual  pawlnak tiangin Amah in pakhatnak co a duh. Kan nunnakah Pathian Thlarau hi kan riahsiatter pang kei tihi aphan umtukmi asi.  Ziangmi ah kan nun kan hmangtambik timi kan theifiang asilen kan nunah Bawipa'n pakhatnak dinhmun aco thei ding. Bawipa in lo thlawsuah ko seh.

Nawlngaihnak-Le-Zumhnak-Theihfian-A herhning zia hi..!

Thilhmun si ṭungi, ahmun le hma naih in adang dangin hman khawh veve an si. 

Pathian nawlngaih timi umzia cu Amah Pathian cungah dawtnak kan langhter tinak asi, (1John 5:2-3), Ahrangah zumhawk-tlakin kan um ti langhternak zong asi fawn,(1John 2:3-6), Amin kan thangṭhat, kan sunlawih tinak zong asi fawn rih(1 Pet 2:12), kan thlawchuah donnak hrampi zong asi(John 13:17).

Zumhnak hi Pathian lawmhternak caah aherh ngaimi asi(Hebru 11:6), cu kan zumhnak cu adik, ahman asi ahcun Jesuh Khrih nih akan cawnpiak ning bantuktein nunziadawh le thianghlimtein kan nung kho. Bawipa nawl hi kan neih le chiah ruangah, kan vaduhtuk ruangah khin va si hleng loin kan dawt ruang tuah khin asi. Pathian nawl hi kan ngaih khawh, achan cu voikhat Khrih kan nun in kan cohlan ahcun khamh kan si. Siamthar kan si, ahlan kan nunning kha asi ti lo. Paul nih achim mi cu, “Mi zeihmanh hi Khrih he an i pehtlaih tikah cun mithar asi; anunning hlun kha alo cang, nunning thar kha aa thawk cang(2 Kor 5:17).

Pathian nawl kan zulh tikah, lunglawm te le hnangam tein kan nung kho i, ningzahnak kan nei lo, zungzal afekmi , ahmunmi zumhnak in kan khat. “Bawipa Thlarau aumnak hmun paoh ah luatnak aum” (2 Kor 3:17). Pathian kha anawl ka ngaih ahcun, amah kha kan hngalh tiah fiang tein kan  hngalh (1 John 2:3).

Nawlngaihnak:

===========

Pathian aw theitu hrangah, zumhnak nakin ngawlngaihnak apawimawh deuh. Peter nihcun zaankhuadei sur avorh i ahlawhchamnak hmunah Jesuh Khrih bia adontikah el loin anawlngaihnak cu atakin langhter tikah ahlawhchamnak hmun thengte ahkhan hlawhtlinnak taktak nga ruhcawklo an tlaih ṭhan ti kan baibal ah kan hmuh. Peter nih nga taktak thlaih lo ding phannak hmanh in nawl apetu Khrih nawlngaih le zulh kha abiapi deuh ah achiah.

• Syria ralkap General Naaman cu Elisa nih Jordan Tiva-ah voi(7) tiang i hnim dingah nawl apek, dam ai zumh le zumh lo lampang si hleng loin nawlpeknak cu angaih caah cu nawlngaihnak te ahcun damnak aum. Bethesda Tikulh pawngah ait zungzal mi mi zeng pa sinah Jesuh Khrih nih tho..! na ihphah lalaw, ke in kal ati ahkhan zengpa nihkhan tuah hmaisat ding anei hlei lo na khin, nawlhngaih ahrangah aza. Culawng si loin Jesuh nih Lazaruh thihnakin athawhter ah khan Lung kha ṭhial uh ati hna, a ngaingai te ti ahcun Lung ṭhialtu pawl nih khan Lazaruh athawh ṭhan taktak kha an zum lo. 

• Lazaruh far le hmanh nih khan an zum lo, nawl petu Jesuh Khrih bia bantuktein Lung ṭhial kha an tikhawh tawk cu asi ko. Kanan khua nupiṭhitnak puaii misurzu adihah khan belchungah ti rawnkhat hmaisa dingin nawl apek hna tikah belchungah ti rawnkhattu pawl nih khan zeicaah dah belchung ti an rawn khah chan  an theih le theih loah Jesuh Krih thilti khawhnak ai hngat lo, nawlngaihnak he belchungah khattein ti an rawn ding kha an tuahherh ve mi cu asi ko.

Nawlngai ding cun kan ngaih dingmi bia kan don a hau, cucu asi ko. Minung lei alangsar lem lo, Pathian tu alangsar deuh, ngawlngaitu minung acanghvaih hlanah Pathian bia aphan hmaisa tawn. Minung nih nawl angaihnak ding achan atheih viar kherkher ahau lo i, nawlngeitu Pathian nih ti uh, tuah uh atimi kha ngawlngaitein rak tuah, rak zulh kha kan rian nganbik cu asi ko. 

ZUMHNAK 

=========

Zumhnak belte cu, minung nih bia adong hmaisa ve lo, Pathian bia umcia (Logos) hmangin Pathian auhnak, kawhnak,halnak tbk... asi. Nazereth Jesuh tiin a autupa sinah khan an tuahpiak khawh na zum maw? tiah ahal hmaisa kher. Van ruat ve hmanh, Bethesda Tikulh kam i damlo pa sin ahcun nawl apek i dam. Asianin, Mitcaw sin belte ahcun, Jesuh Khrih a auh hlanah Mitcawpa acangvai hmaisa. Phar pa nihkhan Jesuh kha a auh tikah, “Na duh ahcun na ka thianthlimter khawh,” tiah ati hmaisa fawn. 

Kum (12) chung tiputnu kha Jesuh nih khan nang thipunu atu in rak damcang ati hmaisa lo. Thiput nih khan, “Apuan hmanh kha ka tongh khawh ahcun ka dam ko lai,” tiah alungchung in ati.(Mathai:9:20). Zumhnak aneih hmaisat ruangah Jesuh puan cu ava tongh....cutikah Jesuh nih, “Ka fanu na thinphang hlah! Na ka zumhnak nih  an damter cang,” tiah ati. Cu caante ahcun adam colh.

• Jesuh Khrih nih zeitindah bia kan kamh, “Zeipoh lungawṭawm lo tein nan hal ahcun nan hmuh lai,”tiah akan ti. Pathian bia kan sinah aphak hmaisat(revelation) si loin Pathian bia umcia(Logos) hmangin Pathian cawlcanghter kan timh asi ahcun, minung nih tuah ve ding aum, cucu ZUMHNAK asi. Pathian bia ah kan i hngahnak ahhin Pathian acangvai hrimhrim lai ti ZUMHNAK, theihthiamnak aneih lo ahcun airuahchanmi hmu loin a um kho tawn, ahlawhcham kho tawn fawn. Cu ZUMHNAK ahcun minung nawlngaihnak he hmunkhatah akalkop aherh zungzal. Minung leiin tuah hmaisat ding herih zong arak um lengmang ve tinak asi cu. Nabeltein Nawlngaihnak belte ahcun minung nih tuahhmaisat ding anei lo i, Pathian bia van phan mi kha nawlngaihnak he rak zulh tu kha asi deuh.

Note: Zumhnak le Nawlngaihnak an kalkop ning le an i ṭhen ning kan theihfian asi ahcun umzia nei loin chet law maw tiah thla kan cam nain beidong colh ṭhan tibantuk, zaangban ngaiin Pathian rianṭuan i ti ve ṭungi atheitlai mumal hmuh ding um fawn ṭung lo dinhmun le nun hi kan pumpelh khawh ṭheu lai ti ka zumh.

Biatak-Cu-Nan-Hngalh-Lai i-Cu Nihcun-an Luatter Hna Lai-(Hosea 4:6)

Ka mi hna nih keimah cu an ka hngalh duh lo caah an rawk. Nan nih tlangbawi hna nih keimah hngalh kha nan duh ve lo i ka cawnpiaknak khan an hlawt, Cucaah nanmah le nan fapale hna cu ka tlangbawi sinak khan kan hlawt hna. (Hos.4:6)

• Biatak cu arak umcia ko, theilo hmanh usihlaw biatak asi cia ko. Biatak kan theihkhawhnak naicem le olsambikcem mi cu Pathian bia hi asi. Asinain Jesuh nih achimmi cu, “HNGALH” hi asi. Pathian profet hna kaltlangin tihin arak chim, “Ka mi hna nih keimah cu an ka hngalh duh lo caah an rawk,” tiah arak ti.(Hos 4:6)

• Theithiam dingin Jesuh kehramah kan cawn huamlomi hi apoinakbik ahram cu asi. Marthi kha rawl chumhchuan in abuaituk ti kan theih, Jesuh cawnpiannak thawngangin angaitu a unaunu Mari tiangin athik ti kan hmuh ko kha, coka bung le bel i pompah in Marthi hmurbo nawn in a van um ding ko khi ka mithlam ah avan cuang.

• Voikhat cu Sangtea hi zawtnak theih lar lem lomi “Aamvel” an timi hi nei kaw, ṭhenkhat le bang nihcun hi zawtnak hi an ṭih ngai tawn mi asi fawn. Cu kawng achimtu poh nihhin afahzia hi an chimh zungzal tawn. Asinain amah nih a chimmi cu, “Mi nih afak afak an ti asi ko nain, kei nihcun tlangrai bantuk men  ah ka hei ruah men, afah zong ka thei lem. Mi nih an thinlungin an zumh caah felnak, hlawhtlinnak zong an hmuh tawn ko, “timi bia” hi “Amen” ti sawh men loin atakin ka nung chungril taktakin kan van i tlaih tik ahcun, A vuaknak vual, hliam le hma ruangah ka damcang timi hi ka chung leiin umawk hngal loin a hnawh bakin avan ka hnawh cang caah kai sum kho ve ti lo caah, ka kaa thengtein damnak cu ka van phuan, keimah i aummi zawtnak hrik(Virus) nakin aṭhawng deuh, acak deuh ti ka theih fiang caah ningzah pelpawi te zong um loin Pathian si ahcun ka phuan.” 

• Tihin avan peh ṭhan, “Ka zawt lio ahcun Arti le Arsa lei hrimhrim cu ei lo dingin akan ti, voikhat cu nu pakhat zong hi adam hnuah arsa a ei ruangah cu azawtnak cu avan chuak ṭhan tiah aka cah fawn. Kei zong nihcun, aw si a si maw, ei lo ding asi cu ka hei ti ve ko, asinain, cu lio ahcun ka fawn in umhar phenah tiin google chungah zeibantuk dah ei ding, ei lo ding timi pawl cu ka van zoh ciammam tik ahcun, “Awmvel”(Herpres Zoster) neih lioah rawl ṭhacem pawl lakah Arti hi arak i tel ziar. 

o Cuti ka theih hnu cun i sum lem cun ka ṭhuat thluahmah, rak thei lo ning law cu, theihlonak salah ka rak um peng hnga i, thinphannak le ṭihphangin ka rak um zungzal hnga i, a herhlo tukah sum thlorh in ka rak i sum fawn lai, Arsa zong cu ka van zoh ṭhan google ahcun, Taksa nih aherh mi (Lysine: Arginine ratio) sannak arak si hoi fawn, cuticun ka van ei ṭhan hoi, culawng si loin, “Zeipoh hi lawmhnak biachim khawh cun athianghlim” tih pei asi kha tiin lawmhnak bia cu ka chim khawh hnu cun, Pathian sin i kan app hnu ahcun athianghlim ko cang cu teh tiin ralṭha ngai cun ka ei, ka khim ning hmanh hi tiawk ṭha lo khi si! Cuticun anini in ka dam, ka ṭhawng chin lengmang fawn.”

Note: Sual nihhin hrokhrol le afiang lomi thil in akan hlen tawn, theihthiam lonak hmangin salah akan tuah fawn. Curuangah “Anti” tibantuk, mah cu nu, mah cu pa nih achim tibantuk sawhsawh men si loin kan mah thengte nih Pathian bia hi relkhawh, cawnkhawh, theih khawh, hngalh khawh kan i zuam ahau. Cucun, Thlarau ngunnam (Pathian bia) cu i lak usihlaw, kan theihnak hmangin Pathian nih ṭhawnnak, thazaangtharin akan thuam ṭhan lai. Bawipa thlawchuah na cungah atharin um ko seh.