LAI NUNPHUNG LE LAI KUM THAR (Chin Culture and Chin New Year)

Lai Nunphung le Lai Kumthar Puai thu hi Laimi pawlin kan theih ṭulzetmi pakhat a si tiah ka ruat. Hi thuhla ka ngan tikah ka theih ban tawkte ngan ka tum hnik ding. Duhthusam vekin famkim zet in ka ngan thei lo ding, ti cu ka thei aw cia ko. Asinain a cang thei tawkin ka khawlkhawm cia dahmi le ka ngan dahmi cahram tete pawl khawm sal in “Lai Nunphung le Lai Kumthar Puai” tiah thulu bun in ka ngan a si. Cun, himi cahram sungah “Chin” le “Lai” khuimi sawn hman ding timi thu ah kan hman tambikmi tiin ka ruahmi “Lai” hi hmang sawn dingah ka hril deuh a si. Ziangahtile kum reipi kan hman rero mi a siih kanmah le kanmah kan kawh awknak ih kan hman thawt cia mi a si ruangah ka hman deuhnak a si. Cuin tlunah ‘Lai Kumthar puai’ thu lawng si loin ‘Lai Nunphung’ thu hi tam deuh in ka rak ngan. Ziangahtile “puai” timi hi “nunphung” sungih kan neihmi pakhat a si tiah ka ruah ruangah a si. A famkim lonak parah ngaithiam ka lo dil. 

Lai Nunphung le Khristian Nun

Tuihsan kan Khristian nun daan pawl kan zoh tikah vei tampi cu khuahlan nunphung le Khristian nun daan ah kan buaipi phah ṭheu a bang. Zumtu Khristian ka si tiah kan ti aw ko nain kan ruah daan, hmuh daan, theih daan, pom daan le kan nuntu khawsak daan pawl hi kan bang aw thei hrim hrim lo. Khristian kan can hnu kan Laimi sungah lungrualnak a um lo deuhdeuh a bang. Cumi cu kan umnak tlang le mual a dang vekin kan ṭong khal a dang thluh ruangah a si a titu tampi kan um ko ding. Asinain cumi ruangah khal a si thluh lo thei men ding. Ziangahtile ṭong bangaw cing ih lungrual thei lo miphun tampi kan um thotho. Kan ṭhekdarh awk thluhnak cu mah le mah kan khaisang aw kan duh tuk ruangah a si thei ding tiah ruahnak ka nei.

Tulai zumtu mi tampi in hlanlai kan pipu pawlih nuntu khawsak daan (nunphung) pawl cu khawzing an biak lai ih nun daan a si. Curuangah Baibal zirhnak a thluntu Khristian pawlih hman dingmi a si nawn lo, tiah an sim ṭheu. Cumi ruahnak cu Missionary pawlih zirhnak ihsin a rahsuahmi a si thei men. Cumi laifangah mi hrekkhat in hlanlai nunphung pawl hlo thluh lo dingih kilkhawi ringring theinak dingah a phunphun in an zuam ve. Cuticun an tikcu caan, an fimthiamnak, an thazaang le an neihmi sumsaw pawl suahin hna an ṭuan nasa ve. Ziangruangah hiti vekin kan Laimi sungah zum daan, hmuh daan, tuah daan le nun daan tiang bangaw loin kan um thluh a si pei? Khristian kan si zo ruangah hlanlai ih kan pipu pawlih nunphung hmuahhmuah tansan thluh ding teh a si maw? A si lo le Khristian kan si hnu khalah khawzing a biatu kan pipu pawl nun daan (nunphung) le Laimi kan sinak a hlo lonak dingah kilkhawi ciamco teh a ṭul maw? timi thusuhnak tampi a um thei. Cutin asile nunphung timi hi ziang a si? timi thu ah kan Missionary pawlin Lai nunphung ziangtin an hmu ih tulai zumtu pawlih kan hmuh daan pawl teh ziangtin an si, timi pawl hi mallai in kan zoh duak ta hrih ding.

Nunphung cu ziang a si?

Nunphung timi sungah minung pawlih kan umtlan daan, kan pom daan, kan khawruah daan, kan nuntu khawsak daan le kan hnipuan hruh daan tiang a tel thluh. Cumi pawl cu sankhat hnu sankhat kan kilkhawl vivo. Pathian ih sersiammi rannung pawl khalin anmah le nunphung te an nei ve cio. Anmah le nunphung vek te’n a burbur in an tlangleng. Cutin asile minung pawl kanmah le nunphung vekih kan nun lo ahcun rannung pawl hman kan tluk lo kan ti thei men ding. Ziangahtile Pathian in lei le van a sersiam thok ihsin amah te’n nunphung a nei ve ih amai’ sinak le a sersiammi pawlin kan thei thei ruangah a si.

Myanmar Institute of Theology (MIT), Yangon ih Principal hlun, Kawlram ih theologian hminthangbik lakih pakhat a simi Rev. Dr. Simon Pau Khan En in, “Nunphung timi cu Pathian ih laksawng a si lo. Satan hnenih kan ngahmi khal a si cuang lo. Nunphung cu Pathian minung pawl hnenah famkim lozet ih a lang awknak a si sawn (partial revelation of God)”, tiah a rak sim dah. Kan pipu pawlih nuntu khawsak daan kan zoh tikah Pathian duh taktak pawl an si. Tuini kan biakmi a nung Pathian cu an bia ngah hrih fawn lo. Cule an theihbanmi khawzing, khuavang pawl cu hmuh theih an si ve lo ruangah mit ih hmuh theihmi pathian pawl tiah an ruahmi thingpi, lungpi le tlangpi pawl an biak thiam a si. Kumkhua a nung Pathian cu kan pipu pawl hnenah a langaw (laar-aw) ih hmuh theih in um bang ta sehla Laimi pawl in khawsia, khuavang, lungpi le thingpi pawl hi an biak hrimhrim lo ding ka zum.

Nunphung kan ti tikah nunphung sungih a telmi kan Ṭong le Calai khal kilkhawi ṭhat ding a thupi ngaingai. Tubaite  Rev. Run Cung Mang in Nunphung ih Muril “Ṭong” le “Calai”, October 23, 2012 ni Rihli Group mail ah a nganmi cu: “Tulaifang hi kan Chin Calendar zoh ah Faang-er thla a si ih Kan suahseemnak le kan laihri phumnak Lairam (Chinland) ah le kan umnak khua le ramtin ah Chin Kum Thar (Faang-er) [Chin Harvest Festival] Puai hman culci laitak a si. Curuangah a tikcu caan le a nikhua umtu daan in ka thinlung i ṭhangharhzet ve. Kan Ṭong le Calai sunglawi Pathian ih in thluasuahmi pawl hi kan humhual ding ti vial lawng ah tawk ti le lungkim mai loin, kan sunsak (honor) ding; Man kan neihter (value) dingih kan khaisang (improve) ding timi thinlung le kekar cangvaihnak sawn hi thupitter sehla ti’ ka sawmngiar aw duh... Curuangah kan Ṭong le kan Calai humhim le khaisang kan duh taktak a si ahcun, sunsakzet in nitinte innsang, kawhhran le khuatlang pehtlaih awknakah kan ṭong te thawzet le lungkim diriamzet in hmang ringring sehla, Kan fanu/fapa, tunu/tupa tesin fapar ṭhangthar nonawn pawl hnenah San khat hnu san khat ro sunglawi ah roh aw sin vivo cio uhsi la, Pathian ih in pekmi kan Laica (Calai) hi lungrual te'n hmang bangrep vialvo thei sehla; Nitin cat baang loin Laica te rori in Baibal le Ca dangdang siar ringring sehla, Telephone SMS ihsin thokin email le facebook ah Laica felfel hmang fekfo cio sehla, Sunloih le khaisan hi Humhual a thupit hnakin a thupi sawn timi hmu fiang sehla...” tiah a saduhthah a nganmi hi a thupi zetmi a si tiin ka ruatih ka lungkimpi nasa.

Missionary Pawl Hmuh Daan

Kan Lairam ih thuthangṭha in simtu missionary pawlin kan Lai nunphung hi an hmu niam nasa. Khat lam ahcun anmah Mirang pawl ih nunphung le dinhmun lam ih zoh ahcun hmu niam ding tlak khal kan si dah ko ding. Asinain khat lam ahcun cumi san lai ih Laimi pawl dinhmun le sinak hi mifim, mithiam le nunphung sang zet zomi an si ruangah theihthiam sak ding a awm zet na’n an hmu thiam lomi te hi a poi deuh in ka ruat. Kan pipu pawlin Pathian an duhtuk na’n an hmu thei ve lo ruangah an theihban tawk khawsia, khuavang an biak, zu in ih an umnak cu a si. Cumi cu Missionary pakhat in “Lai mi pawl cu zu an in tuk, an borhhlawh tuk, fih an nung tuk ih ramsa vek an si ruangah ṭih an nung tuk e,” tiah a rak ti. A dang Missionary pakhat khalin, “A thim tuk lawmmam! Laimi pawlih thim daan cu thil pakhat parih sidum hnuh tikih dum daan hman in a bang lo ding. Cubangtuk ih thim bembem mi in Lairam cu a khat thluh ruangah Laimi pawl kan ruun dingih thimnak hmuahhmuah kan hlon thluh ding a ṭul” a ti ve. Cuihtlunah a dang Missionary pakhat khalin, “Laitlang hi Khristian ram a si theinak dingih lamzin umsun cu an nunphung hmuahhmuah hlo ter thluh ding hi a si” a ti.

Curuangah Missionary pawlin Laimi pawl an duhdawtzet ruangah ramdang ram hlapi rori in an ra ih Laitlang ah harsatnak a phunphun an tuar kona’n kan Lai nunphung cu an duh tuk lo ti hi a fiang nasa. Cuti si sawn loin Pathian thuthangṭha hi kan Lai nunphung thawn kom in simkhawm ta sehla tuhnak in kan Laimi hi kan ṭhangso deuh ding tiah ruahnak a um. Hiti in kan ti tikah Missionary pawl kan mawhthluk a si lo. Kan Laimi pawlih dinhmun an hmu ih an sinak theithiam in tulai ih feh larzetmi “mah le sinak dinhmun vekih fehpi le zirhnak (Contextual)” hi hmang thiam bangta sehla Lai nunphung ṭha tampi kan nei hrih ding timi ruahnak thawn hmuh daan phunkhat kan tarlang duhmi a si sawn.

Hitin ka ti tikah Missionary pawl ka mawh thluk ciamco duhmi a si lo. Missionary pawlin ramsa vek dinhmun ihsin minung dinhmun ih kan um thiam theinak dingah fimthiamnak le nun daan ṭha tampi in zirh, in ṭanpi a si ti hi el ding a um lo. Leitlun ih ummi miphun dang pawl thawn bangraan theinak dinhmun ih kan thleng thei ve nak dingah an fimthiamnak, an neihmi sumsaw tampi hmangin in tungding a si. Cumi hrangah ka thinlung sungah lungawinak tampi ka nei. Tuini ah kan Laimi pawlin leitlun ih a ṭhangsobik ram kan timi America ram tiangah dinhmun sang le mifim, mithiam le bawi dinhmun tiang kan thleng theinak dingah hram in ṭohsaktu cu Missionary pawl an si ti hi a fiangzet ko. Cumi cu ka el hrimhrim lo. Himi cahram sungih ka langter duhmi sawn cu Missionary pawlin Lai Nunphung zianghman in siar sak lo ih in hnongsak thluhmi zawnte kha a si. Cumi khal cu anmah le dinhmun in a ṭhabik tiih an ruahmi kha a san ih mil-in an rak fehpi cu a si ko ding. Sikhalsehla san timi cu a thleng aw rero ih tuisan hrangah a remcang thei deuh lo tiih ka ruahmi pawl ka tarlangmi a si. Missionary pawl mawhthluk vekin ka langtermi khal a um thei men ding. Asinain ka hmuh daan ka nganmi a siih a palh tiah hmuhnak a um ahcun keimai’ famkim lonak a si sawn.

 Rev. Thang Tin Sum in midang pawlih Laimi an hmuh daan thawn pehpar in Mirang ṭongin Biazai a nganmi cu: “Ziangruangah san na man lo in ti? Mi tampi, nauhak, nunau, sual nei lo pawl that theinak Hydrogen bomb ka tuah thei lo ruangah maw? A si, mi thiam ka si lo. Ziangahtile seconds malte sungah mi tampi ka that thei lo. Ka naam le ka thal thawn mi pakhat cu ka that thei ih nauhak, nunau, mawh nei lo pawl cu ka that dah lo, ka raal pawl lawng ka that. Ziangruangah na ṭhangso lo in ti? Kiang le kap, thingkung hramkung le rannung, harsatnak a phunhun pek thei, siatsuah thei thilri pawl ka tuah thei lo ruangah maw? A si ko. Leilung pi siatsuah thei thilri pawl ka tuah thei lo. Ka tuah theimi pakhat cu fa le pawl an nunnak dingih ṭulzetmi pawl, an hman ding thilri pawl lawng ka tuah thei a si.” (Why did they call me uncivilized and undeveloped?)

Tulai Khristian Pawl ih Hmuh Daan

Laimi le Khristian kan sinak ruangah Pathian kan thangṭhat ding a ṭul ngaingai tiah ka ruat. Harsatnak phunphun tuar lawng si loin nunnak tiang pekih thuthangṭha phurtu Missionary pawl hnenah lungawi thusim ding khal tampi kan nei. Asinain kan sim zo bangin Lai nunphung pawl zianghman thupi ah an ret loih an hlon ter thluhmi cu a poi zet. Khatlam ah nunphung timi cu Pathian minung hnenih a lang (laar) awknak pakhat a si. Pathian ih laksawng phun khat tiin ruah a theih. Cumi laksawng cu a sia le a ṭha ṭhenthiamnak a si. Kan pipu pawl ih nitin an nunnak ah harsatnak, dam lonak le siatsuah theitu pawl a um lonak dingah cuih ṭhenthiamnak in khawzing, khawsia, khuavang pawl lungawiter in raithawi biak hna a thiam ter.

Tuini Laimi pawl Pathian kan theih hnu ah cuih ṭhenthiamnak in Pathian kan lungawi ter maw? Tulai zumtu pawlin kan nunphung cu Satan hnen ihsin a ra mi a si ti’n a hmutu tampi kan um ding. Cuih kan hmuhnak hi kan Missionary pawl ruangah a si deuh bik ding. Sikhalsehla kan ruatṭhat ding a ṭulmi cu Pathian in kan nunphung hmangin hna a ṭuan, timi hi a si. Pathian in milai a sersiam sannak cu amai’ sunlawinak ding hrangah a si. Paul in, “Nan ei ah siseh, nan in ah siseh, ziangthil nan tuahmi kipah Pathian sunlawinak hrangah tuah uh” a ti (1 Kor. 10:31). Curuangah tulai zumtu pawl in kan nunphung hlo lo dingin hna kan ṭuan ih kan kilkhawi rero mi, Lai daan te’n thil kan tuah ṭheumi, kan tuahmi ziangkim hi “Pathian sunlawinak dingah siseh” timi lungput thawn kan tuah ahcun a ṭha mi a si ko lo maw? Paul cun “Pathian hnenah lungawinak pe tahrat in rawl ka ei si khawh, lungawinak pek hnu ih rawl ka eimi ruangah ziangahso mi in in relsiat duh rero?” a ti (1 Kor. 10:30). Paul vekin Laimi pawl khal Pathian hnenah lungawinak kan pek hnu ah Lai daan te’n thil kan tuahmi pawl hi a sual pei maw? Ruah ding tampi a um ko ding. Cumi cu mah le ruah daan cio in kan lak mai pei.

Jesuh in zumtu pawl hi mi phunkip hrangih ‘cite’ le ‘tleunak’ nan si (Mat. 5:13-16) in ti ruangah kan sinak thei awk ding a ṭul. Ziangkim kan tuahnak ah kan alnak le kan tleunak pawl midang in an tep ih an hmuh theinak dingah kan tuah a ṭul. Cutin kan nun theinak dingah Pathian in thleidan thiamnak in pekmi hmang in sia le ṭha kan ṭhen thiam a ṭul. Paul in, “Sia le ṭha thleidannak ka ti tikah nangmah ih thinlung a si lo; midang thinlung ka ti duhnak a si,” (1 Kor. 10:29) tiah kan tuah ṭulmi a simfiang. Zu kan in mi hi Pathian sunlawinak phentu a si ahcun in lo ih um mai ding kan si. Kan pipu pawl in an theih tawkin miphun le ram damnak dingah an theihnak le an thiamnak pawl an hmangih khawsia, khuavang pawl an lungawiter ih raithawinak an pek.

Cuvekin tuih san ih nung kannih Laimi pawl khalin kan theihnak, kan thiamnak pawl hmang thiam ih kan biakmi a nung Pathian lungawi tertu kan si cio ding a thupi. Laimi diktak kan si ahcun Pathian hmin a sunglawi sin theinak dingah ziangkim tuah ih nung ding kan si. Rintlak le dingfelzet ih nung ding kan si. Laimi pawl fimthiamnak lamah kan ṭhangso kan timi hin Pathian lungawi ter lomi a si pang ahcun ṭihnungza a si ding. Kan fimthiamnak lawng rinsan kan tum asile Babel lungdawl thuanthu kha kan cingmang sal hram pei. Babal lungdawl thuanthu kan zoh tikah Pathian bang duhah le an hmin thannak ding hrangah Pathian duh lomi an tuah ruangah an ṭhenṭhek aw thluh a si, ti hi kan hmu thei (Seem. 11:1-9). (“Babel” timi cu ‘Babilon’ tican a siih Hebru ṭong in ‘Balal’ an tiih ‘cokrawi ṭheh’ ti thawn a aw suah a bang aw, tiah Falam Baibal Thianghlim sungah a nganmi a um). Midang thinlung sawn zohnak thawn sia le ṭha kan ṭhenthiam ih kan nung asile zumtu kan sinak ih alnak le tleunak cu mi hmuahhmuah in an tep ih an hmu thei ve ding a si.

Baibal ih zirhmi Kumthar hman daan

Kan Baibal sungah kumthar hman daan thu thawn peh aw in ziangtin a sim timi mallai in zoh ta hnik sehla. Judah mi pawl hnenah Pathian in kumthar hman ding thu thawn peh aw in Moses hmangin a simmi thu kan hmu thei (Puithiam 23:23-25; Mipum. 29:1-6). Judah pawl in himi puai hi “Rosh Ha-Shanah” tiah an ko ih “Tishri” thla ah an tuah ṭheu. Cuih caan cu an kumthar hman caan a si. “Tishri” hi “Ethanim” tiah khal kawh a siih “Thla sarihnak” tiah sullam a nei ih September thlahrek le October thlahrek a ceem. Hi puai hi “Tawtawrawt puai” ti tla in an ko.

Himi puai an hman daan cu: “Thla sarihnak a hmaisa bik ni ah a hleice in colh ni nan ul pei. Tawtawrawt an phawt tikah Pathian bia dingah nan pumkhawm aw pei. Nan hna zianghman nan ṭuan lo pei ih Bawipai’ hnenah thlairawl thawinak nan pek pei” tiah Puithiam Hnaṭuannak 23:23-25 ah a um. Mipum Siarnak 29:1-6 sung ahcun: “Thla sarihnak ni hmaisa bik ni ah pumkhawmnak thianghlim nannei pei ih hna zianghman nan ṭuan lo pei. Cuih ni ah tawtawrawt nan tum pei. Bawipa ih hnenah rimthaw mei-ur thawinak nan pei pei: raitluan cawcangte pakhat, tuucang pakhat le kum khat ti tuucangte pasarih an si pei. Olif siti thawn rawimi sangphut in thlairawl thawinak felzetin nan tuah pei. Cawcang hrangah sangphut reel khat le a tan, tuucang hrangah reel khat, kum khat ti tuucangte pakhat ah reel tan an si pei. Cuih tlunah sualthlah thawinak hrangah mecang pakhat nan pek pei ih cuticun misenpi thianhlimnak hrangah sualthlah thiannak nan tuah pei. Hi thawinak pawl cu thla thar ni hmaisa bikih mei-ur thawinak le thlairawl thawinak, nitin mei-ur thawinak le thlairawl thawinak le inmi thawinak pawl ih hlei ah nan pek pei. Hi rawlhun thawinak pawl cu Bawipa ih hrangah rimthaw an si” tiah Judah pawlih tuah daan ding thu fiangte’n kan hmu thei. Lai Kumthar puai kan hmannak thu pawl kan zoh tikah Judah pawlih kumthar puai an tuahmi thawn bang awknak tampi a um, ti kan hmu thei a si.

Lai Kumsiar daan

Leitlun minung pawlin kum siar daan a phunphun in kan nei cio. Miphun pakhat le pakhat, ram pakhat le pakhat kan bang aw cio lo. Kawl kumsiar, Mirang kumsiar, Grik kumsiar pawl pakhat le pakhat an bang aw lo. Cuvekin kan Laimi pawlih kum siar daan khal miphun dang pawl thawn a dang aw ve. Kan Lai kum siar daan cu a tlangpi thu in fuurcaan ruahti a cem ih rawl thar khawm caan a cem hrawngah a si. Rawl thar khawm caan a cem cun a tlangpi thu in Lai kum siar kan thok ṭheu. Cumi hminsinnak ah lungawinak puai tuah a si. Kumkhat kan liam ih a dang kumthar kan thok tinak ah kan pipu pawl cun puai tuah in an hmuak ṭheu. Kawh daan a phunphun in kan nei ih pakhat le pakhat a bang aw lo. Himi kawh daan kan bang aw lo ruangah hmun hrekkhat ahcun buainak a suak phahphah ṭheu tiah kan theih phahmi khal a um.

A tlunah kan sim zo vekin Lai kumthar puai hi Laimi phun le hnam cio in mah le kawh daan cio kan nei. A hrek in Fang-er (Zahau, Sim, Laizo), Tho (Hakha, Thantlang, Khualsim), Dawng Pui (Zanniat), Tenreh (Tapong), Thertsan (Bualkhaw, Phaizawl), Dawngsawm puai (Ngawn), Kuut (Hualngo), Khuado (Tedim), tvp. tiah a phunphun in kanmah le hman daan cio in kan ko.  

Ziangruangah Lai Kumthar puai an tuah?

Kan pipu pawl san laiah himi Lai Kumthar tikcu caan thleng ding hi mipi zate in an hngakhlapzet. Nikhua um daan khal hi fuur ruah a cem hnu lei khal a khu hrih lo caan a si vekin a nuamzet lai fang a si. Lai Kumthar puai ah mah le miphun, khua le daan cio vekin an tuah cio ko na’n a sullam cu a bang aw thluh. Kan pipu pawl in kumthar kan thleng thlang vekin kan dam thlang dingih thihnak kan tong nawn lo ding tiah ruahsannak tumpi an nei. Himi Lai Kumthar puai an tuah hlanah mah le innsungsang ah thianhlim ternak in siseh, khuasung lamzin pawl le khua pakhat le pakhat karlak ih lamzin pawl khal a zate in thiangfaite’n an sial thluh. Cuticun puai caan ah thiangfai le nuam zetin an hmang tlang ṭheu. Himi Lai Kumthar caan ah pakhat le pakhat duhdawt aw zet in zaangfahnak le zawnruahnak thawn an ṭanpi aw ṭheu. Milian, mifarah thleidannak um loin u le nau, sung le khat vekin hmunkhat ah nuamzetin an hmang tlang. Ziangahtile lo ihsin thlaithar pawl inn ah a thlengsal zo ih rilrawng, tihal khal a um nawn lo. Khopkhamzet ih an um laifang caan a si ruangah a si.

Ziangruangah Lai Kumthar puai an tuah? timi thusuhnak thawn peh aw in Rev. San No Thuan in hitin a ngan. Kan pupa pawl in Chin Kumthar puai an tuah duh sannak thu paruk in a um ih cu pawl cu; (1) Kum caang relnak, (2) Lungawi thusimnak, (3) Thluasuah dilnak, (4) Khuasia pawl an dawinak, (5) Rawl thar tawmawknak le (6) Leen khawm awknak tla an si a ti. Cuihtlun ah “Kan pipu pawl ih faanger tuah daan in ziang kan zir thei?” timi thu ah: “Kan pipu pawl ih Kumthar puai tuah daan in kan zir theimi pawl cu: (1) Khuazing Pathian tel loin puai an tuah lo, (2) Nelawknak le ṭanrualnak ah an hmang le (3) Lai nunphung kilkhawi daan in zirh” tiah simfiangnak a nei.

         

Tusan Biaknak lamih Hman daan ṭhenkhat

Tusan ah Biaknak lamin “Lai Kumthar” timi ṭongfang cekci cu a si lo nain himi puai thawn a bang aw mi puai phunkhat a hmang phahtu kawhhran hrekkhat an um. A hmin ah “Thlaithar khawm puai” tiah an ko. Ziangtin an hmang kan ti asile thlawhrawn lo ih a suakmi thlairawl sung ihsin a ṭhaṭha pawl hi biakinn ah an kengkhawm tlang. Cule Pathian hnenah hmunkhat te’n lungawi thusimnak thawn ap tlangnak tuah in hman tlang a si. Cuticun kawhhran le khua sungih um mi farah, mi harsa deuh pawl le Pathian hnaṭuantu pawl hrangah siannak le duhdawtnak thawn zem tlang in caan hman a rak si. Duhdawtnak, zaangfahnak le siannak thawn ti le rawl hmunkhat ah ei-in tlangnak, pawlkomnak a phunphun, leknak a phunphun thawn Lai Kumthar cu an hmang tlang ṭheu. Lairawn (hmunrawn) hmun hrekkhat ih a ummi Laimi pawl cun thlaithar a cut caan, losuak thlairawl le faang pawl inn ah an tlunpi caan January thla hrawngah a tlaangpi thu in himi “Thlaithar Puai” an hmang ṭheu.

Hiti vekin Laitlang le Lairawn ah Lai Kumthar hman caan a bang aw lo na’n a sullam um daan cu a bang aw thotho. A thupi mi cu kumkhat sung Pathian pekmi thluasuah pawl siar sal in an donmi thluasuah a phunphun kha Biakinn ah keng tlang in lungawi thusimnak, pawlkomnak, thluasuah thar dilnak in hman a rak si.  A thuhla um daan tlangpi cu an bang aw thotho tiah lak theih a si. Curuangah a hmin thu ih kan buai rero hnak cun “Lai Kumthar puai” tiah ko lawlaw sehla, cumi khal a remcang thei cuang lo ahcun “Thlaithar Khawm puai” ti lawlaw sehla a ṭha ding, tiah ruahnak ka nei.

Thunetnak

Pathian in kumhlun in liampi ih kumthar sungah kan lut vekin himi kumthar sungah thinlung thar, ruahnak thar, hlawhtlinnak thar thawn lam in hruai ringring hram seh tiah thlacam phahin Lai Kumthar puai hmang tlang ding kan si. A ṭhangsozetmi santhar sungah kan um ko na’n khuahlan kan pipu pawl ih an hmangmi himi Lai Kumthar puai hi sunglawizet in hmang peh vivo ding hi a thupi zetmi a si tiah ka ruat. Nan ruat cio ve ding ka zum.

Lai Kumthar puai hi Laimi kan sinak lang tertu nunphung ṭhazetmi a si. Kan pipu pawl ih kum caang relnak a si. Cumi cu rawl thar an lomnak le kumthar an hmuahnak puai a si tiah a tawi zawng in kan lak thei. Cutin Lai Kumthar puai an tuah tikah an biakmi khuazing pathian hnen ah a liamcia kumhlun sungih a thluasuah zomi par ah lungawi thu an sim ṭheu. Cule a ra lai dingmi kumthar sung khal ah thluasuah an ngah bet theinak dingah an dil. Cuihtlun ah Lai Kumthar puai an tuahnak thawng in an khua sungih ummi zate’n pakhat le pakhat duhdawtawknak le ṭanrualnak a suah ter sinsin.

Cuvek ṭhiamṭhiam in tuisan ih a ummi Laimi pawlin kan ṭong le calai, kan pipu pawlih in roh ta mi nunphung ṭhazetmi hi ṭha tein kan kilkhawi vivo lo ih kan thihter ahcun a reihlan ah nunphung (culture) nei lomi phun hlo kan si ding. Curuangah kan nunphung ṭha zetmi pawl hlo lo ding ah kan Lai Kumthar puai ahhin kan Lai hla, kan Lai Awnmawi, kan Lai laam le kan Lai nunphung pawl a cang thei tawk ih langh ter vivo ding a thupi ngaingai. Cuti in kan nunphung ṭha te ih kan kilkhawi theinak dingah le pumkhat te ih kan ṭanrual thiam sinsin theinak dingah Lai Kumthar puai hi tuah zuam sin uhsi (San No Thuan). Kan hman daan pawl a bang aw lo, kan kawhmi hmin pawl bang aw lo hman sehla a sullam le a tumthami a muril cu an bang aw thluh ko. Curuangah lungrual zetin hmainorpi sinsin hram uhsi.

Kan Lai Nunphung le kan Lai Kumthar puai Pathian in thluasuah sin hram seh! Amen.

Duhdawtnak thawn,

Rev. CJ Hrang Hmung, DMin.
PhD in Development Administration student

Zohphahmi Ca le Cabu Pawl.

Duh Cung Nung, Lai Nunphung, Kalaymyo: Falam Chin Christian Literature Society, 2001.

Greenway, Roger S., Go and Make Disciples, Secunderabad: OM Books, 1999.

Johnson, Robert G., History of the American Baptist Chin Mission, Vol. I. Pennsylvania, U.S.A: Published by the author, 1988.

Mead, Margaret. “New Lives For Old.” New York: Mentor, 1956. Quoted in Paul G. Hiebert, Incarnational Ministry: Planting Churches in Band, Tribal, Peasant, and Urban Society. Grand Rapids: A Division of Baker Book House Co., 2002.

San No Thuan, Chin Kumthar Puai, http://www.sannothuan.com/search/label/Chin%20Kum%20Thar%20Puai%2FFanger%20Puai, Internet accessed on October 22, 2012.

Seamands, John T., Tell It Well: Communicating The Gospel Across Cultures, Chennai: Mission Educational Books, 2003.

Thang Tin Sum, A Wounded World: A Tribal Perspective on the Modern Society, Yangon: Published by the Author, 2001.

Baibal Thianghlim (Falam) 2011.

KHRISTIAN PAWL IH DANGLAMNAK

Leitlun ah biaknak tam zet lakah hminthang zetzet an um: 1) Buddhism timi a thoktu cu Gautama Siddhartha Buddha a si, 2) Confucianism timi a thoktu cu King Fu Tsu, Confucius tiih theihlar sawn, 3) Hinduism timi a thoktu cu Ancient Sages, 4) Islam timi din thoktu Prophet Mohammed tin biaknak lar zetzet pawl an si. Hmi lo bianak hminthang le lar zet tampi an um lai, asinan himi pawl hi biaknak tum zet pawl an si. Cumi pawl lakah Khristian khal kan telve, cuih Khristian pawl cu atu leitlun biaknak 100 sungah 33.35% kan si (cumi sungah Roman Catholic 16.83%, Protestant 6.08%, Orthodox 4.03%, Anglican 1.26%) kan si. Asile leitlun biaknak tampi lakah ziangruangah Khristian biaknak hi a danglam cuang? Ziangha danglamnak a neih? timi zohnak le thazaang laknak kan nei ding.

I. KAN BIAKMI PATHIAN

Khristian pawl ih kan danglamnak hmaisabik cu kanmah ruangah si lo in, kan biakmi Pathian ruangah a si.

1. A nungmi Pathian (Daan. 5:6; Jer.10:10)

Biaknak dang pawl a nung Pathian ih sersiammi an biak, anmah an kut rori ih an tuahmi an biak. Kaa, kut, ke a nei nan zianghman an tuah thei lo. Kan biakmi Pathian cu a nung Pathian umsun a si. 

2. Sersiamtu (Seem. 1:1; Neh. 9:6; Is. 66:2)

Vaan, vaan boruak, leilun le lehnuai ih ummi hmuahhmuah um lo ih ta um tertu le serisiamtu hi kan Pathian a si, Amah ih kutsuak hlir an si.

3. Thihnak nehtu (1Korin 15:20-21)

Biaknak dang pawl thoktu le hotu pawl cu suah caan an neih vekin thih caan an nei. Asinan Jesuh Khrih lawnglawng hi thihnak nehtu, thosaal Pathian a si.

4. Ziangkimtithei (Job 42:2; Jer.32:17,27)

Kan Pathian lawnglawng hi ziangkimtithei Pathian a si: mithi a thoter, mina a damter, thlisia le tisuar a daiter, tipi a catter, ni le thla a cawlter, cungnungbik ziangkimtithei a si.

II. KAN ZUMMI THU (Matt.24:35; 1Pet.24-25)

Kan biakmi Pathian lawng a silo, kan zummi Thuthangttha hrimhrim hi a danglam hleice.

1. Ruundamnak (1Pet. 1:23)

Kan zummi Pathian thu (Bible) cu mi pakhat nunak ah ruundamnak thlenhtu a si. Cuih Pathian thu a zumtu pohpoh cu ruundam an si.

2. Thiltitheinak (Heb. 4:12)

Cuih Pathian thu kan zummi cu thiltitheinak thawih khat a si: nunnak a thlengh, fimnak mi a pe, lungawinak le hnangamnak mi a pe, mi a cawisang ih thlawsuahnak mi a pe a si.

III. KAN SINAK (Rom 8:15-17)

Pathian nung a betu le a thu a zumtu (mi piangthar) pawl ih kan sinak hi suah mannei le mi thlawsuak ngaingai kan si.

1. Pathian ih faate sinak (Gal.3:26; 1John 3:2)

Ziangkimm neitu cungnungbik Pathian ih faate sinak kan co hi suah mannei le mi vaantthabik kan si. Himi hi kan lungawinak ding bik a si!

3. Rocotu sinak (Rom 8:17; Gal. 3:29)

Leitlun ah sinak neilo, neihmi zianghman nei lo kan si khalle Pathian ih faate, a ro cotu ding kan si. Cucu leitlun kan dam sungah a tttul daandaan in Amah Pathian in covo in pe ding ih Vaan kan thlen tikah ro famkim kan co lai ding.

2. Ruahsannak neitu (John 14:1-3; Thup. 21:3-5)

Kan lei taksa cu thihnak le thlaanmual in a siatsuah lai ding, asinan ziang hmuahhmuah a tharnak hmun, famkimnak hmun, lungawinak hmun, Bawipai hnenah kumkhua kan um ding timi ruahsannak neitu kan si.

Khrsistian kan sinak, zumtu kan sinak, Pathian betu kan sinak, mi piangthar kan sinak, Pathian nung neitu kan sinak hi kan hrangah ziang tthathnemnak a um? Khristian kan si (mi piangthar kan si hi) suah mannei mi vaantthabik kan si. Ziangahtile a nung Pathian betu, Pathian thu zumtu le Pathian faate sinak cotu kan si. A va sunglawi tak em!

*Leitlun ah: farahnak le damlonak, harsatna le tuarnak, unau ttha nei lo, zirnak le thiamnak nei lo, neihmi zianghman nei lo, mangbang le vangsang ih caan na hmai lai ah_Patian nung neitu na sinak hi na lungawinak si hram seh!

* Leitlun mi pawl in kan sinak in thei hai sehla in hmuhsuam ngam lo ding….!

Hminsin: Himi Pathian thu nganmi sungah biaknak dang thuhla khaikhinnak ka tuah ruangah, Zumtu timi ttongfang hmang loin, Khristian timi ttongfang hman a si ih, a hleice in mi piangthar le Pathian neitu taktak simnak ah ka tarlang!!!

(SOLI DEO GLORIA!!!)

(By Joel Lal Cung Mang)

LEILUNG HI PATHIAN IN A SEMSUAH MI ASI (CAMSIAT MI ASI LO)

Kum 1954 ah America ram president Franklin Pierce- timi cun  Red Indian siangpahrang  pakhat Chief Seatle timi  ih ramkauzet cu leiding dingin a dil. Cumi thu thawn pehpar in alehnak thuhla asi. Himi thu ruangah Washington khawpi ahcun Chief Seatle-ih zuk (statute) pi cu an tuah asi. Ram le hnam hi Pathian thu a si ti theiin sakhuapi cang hrang lo ahcun hi Pathian thuthuk le ropi hi theihthiam men ci khal a rak si lo. Hi Red Indian siangpahrangpa thuhi kan vun zoh pei uh.

Van boruak le hi leilung zuar vun tum rori cu kan nih hrang ahcun van ihrah vek rori asi ko. Tlangsang tidai fim riahri, khaam ihsin rungluang thla, per sepso pawl le van boruak thianghlim zet pawl hi kan ta asi ceng lo ahcun lei tinin, ziangtin so  na lei thei ding?  Ka mipawl hrang ahcun hi leilung khawitawk hmun khal  siseh la, hmunthianglim  le zahum an si t’heh, far thinghnah nizungin  a suntlet (sersi) pawl, tiva kam let’hanel pawl hmuahhmuah  khal siseh, tupi hring deldel lak ih mero ti siamsi nawn teih vak rero pawl, thilnung tinkim an zaiaw neihsun hmuahhmuah  ti theihin an suahkhawm, cui an awmawi phunkim pawl khal cu ka mipawl khawsak lairelnak sung ih telmi an si ve. An theih ringringnak thinlung ahcun hmunthianghlim luahtu pawl an si. Thingtum zetzet lak ihsin thingtuai note a hung cerhsuak pawl khal cun Vunsen pawl thinlung ahcun hngilh thei lomi thurosiah an hlan aw sawng vivo asi.

Mingo pawl cu an thih khalah van arsi lak i,  an tuallen tik khalah an suahmirnak/ an suahsemnak ram theihhngilh reprep in an leng; an tlang, an nuam thei, asinain kan nih Vunsen pawl cun kan thihtik khalah, hi kan ram, kan leilung mawinak le iangnei zunzam i khat, kan thainu tlukih kan ruahmi hi ziangtik hmanah kan theihhngilh ve dah lo. Hi leilung hi kan taksa pengkhat asiih, hi leilung taksa pengkhat khal kan si ve. Pangpar rimhmui zetzet pawl le mawinak in azeelkhat mi pawl khal hi kan farnu le an si; zukneng siseh, rang pawl khal sihaiseh, muvanlai pawl tiangin kan unau pawl an si. Lungpi zohman t’ihmi neilo bangtuk in ti t’hept’hep ih an mah le hmun cio ih hngetzet in um pawl le nelrawn tili, pawl hnianghni pawl siseh, t'ilva aphunphun duhnung zetzet tivek pawl khal hi, kan zaten sulkhat kual tluh kan si ho khaw, tiah a ram aduhdawt zia le angainat zia duhthawh zetin avun sim bet. Curuangah Washington khawpiih um Siangpahrang ropi zet pakhat cun kan ram lei aduh zia thu pawl in vun sim tikah, thil ropi/ sunglawituk mi thil in dil asi tiah ati. Ropitnak in a khat mi siangpahrang khal cun kan mah khawsak tawknak ding leiram fangtal  in zuahsak ding tiin caa a run kuat. Anih cu kan hrngah Pa asi dingih, kan nih khal afale kan si ve ding tiah asim bet. Cu ti rori a vun si hmanah kan ram lei dingih in dilnak hi, kan ruat poh asi pei cu!!  Asinain thil olsam cu asi lo ding. Hi ram hi kan hrangah hmunthianghlim, hmun serh asi ngelcel fawn.

Tiva te, ti riahri te i luang pawl le tisuar pipi ti humho ih luang pawl khi a hmin men ih luangmi tidai satliah an si lo, in thlahtu pawl ih thisen an si hi. Kan ram hi nan hnen ih kan zuar asi hmanah, hi tidai hi tidai thianghlim le zahum zetmi asi ih, hi tidai fimzet le thianghlim zetmi lakah hin thlapi nan hmuh tinte’n ka mipawl hrangah hi tidai in theih ringring nak tampi akengtel ih, thil cangzo mi tampi pawl thawn an pehzom aw t’heh  tihi nan theih a t’ul, na fanau thlahsawng vivo hnen khalah nan vun zirh vivo ding khal asi. Tidai luangawn kiarko te khi ka pa aw asi khi, tiah asim bet.Tipi pawl hi kan unau le pawl an si hi, kan tihal dangcar laiih riamzet le kan rilcat pehtu, thinthi teih in rettu kan nunnak pakhat an asi. Tipi ahcun lawng khal kan hlau t’heu ih, cuticun kan fale pawl khal cu kan cawm ve thei  t’heu.  Kan ram hi nan hnenah kan zuar a si ahcun tipi pawl hi kan unau an siih, nan unau pawl an si ve tihi nan theih dingah ka duh fawn, culawng si loin nan fale pawl khal nan zirh vivo ding. Tuhnu ahcun nan unau zovek tlun khalah  ngilneihnak nan langhter mi pohpoh cu, hi tipi tlun khalah nan langhter ve ding tiah a cah bet. Mingo pawl cun kan khawsak dan hi nan theithiam lo ti cu kan thei ve si lawm.

Mingo hrang ahcun leilung hmun dang khal hi, leilung hmunkhat vek thotho asi. Asan cu hi leilung hi ahrang ahcun zanvak fifirmen bangin a duhtawk, akhawp tawk ala men ih, mikhual bangin a tualcainak ah ahmang lawk men t’heu. A hrang ahcun hi leilung hi a unau asi ve lo ih, ahmelma, aral asi sawn. Hmelma tifam cu duhkhawp in a cen hnu ahcun hmundang siatsuah sal dingin zamrang zetin a tlansuak sal t’heu. Mingo cun apa thlan khal fehsan poi a ti hrimhrim lo. Mah sungsuak fa le hnen ihsin hi leilung hi  aruksak duh ih,  poi khal a ti cuang lo. Mah le fapawl thlanhmun le mah le fa pawl canvo rori hman in, theih ringring a hlawh lo. A hrang ih nu, hi leilung pawl, a unaupa, van boruak pawl hi thidang neknek ih aruk ih, lei ih zuar kual rero hi  mingo cun nunphung menah a neih t’heu. A duhtawk a ngah hnu ahcun  hi leilung hi ramcar le ramco phulhnawk men in a tanta t’heu.

Ka va theithiam lo em!! Nan nunphung le kan nunphung hi a dang awtuk lawmmam asi hi. Asinan, cutimen lawng khal arak si lo lala fawn, lehlam ahcun Vunsen pawl aat le theihthiamnak thlaksam ruangah khal arak si ve ko ding.

THEIH DINGMI..

Himi tei pahnih thuanthu  ihsin zirdingmi tampi aum ti’n ka hmu, asinan a zaten cun kan sim cawk lo ding, curuangah keimah bulpak(personal) ih ka hmuhdan le ka hlawlpi dan malte in ka vun sim lang ve pei!! Chief Seatle timi Indian siangpahrangpa nun ihsin cawntlak rori asi tiih ka ruah ve mi pawl cu : Bawipa thil semsuah mi an sunlawi zia le ngaihlut nak cang thiam loin, adiimnak nak cang khal theithiam hleilawn, diim lozet le lainatnak nei loih ka rak nunnak t’heu pawl ka vun ruahkir sal len, kanun ah sirawk mi Bawipa hmaiah ka sualnak tampi in hmuh fiangter asinsin in ka hmu, sual thupha cawinak zin dangdang in siseh, amalsawmnak kan donmi pawl lungawi le humhalh nak caang thiamtu kan si arak pawimawh zia in theihtersal in thazaang tampi in pe. Hi kan umnak leilungpi hi kan khualtlawnnak ram asi timen ih ngaihsak le athilsemsuah mi pawl ngaihsak lo ih um khal, A sersiamtu Bawipa zahlotu kan rak si thotho, curuangah kan miphun, kan khua, kan tlang, kan ram, kan innsang kan kiangkap, ziangkim tlunah Bawipa sersiammi thlawsuah kan don mipawl hi a kilkhawi dan, a humhalh dan thiam thlang u sih. Hi kan umnak leilungpi hi khal hi kan kumkhua umank ding asi lo ti men loin, Bawipa in kan khausaknak dingah le A kumkhua vanramnuam sungih kan colhtheinak dingih kan timlam awknak leiram thotho asi, culen thlarau hlo tampi A hnenih kan hruai thei nak dingih kan timlam awknak ram asi ti kan theih a t’ultuk lawmmam. Anetnat biak ahcun hi kan leilungpi hi siatsuah mi ram asi lo tihi kan theih at’ul. Bawipa in kan zate hrangah athar in mal in sawmsak hram  seh.

"MUHAMMAD- LE JESU ZIRHDAN KHAIKHINNAK"

Muhammad- cun Islam pawm lo tu cu Allah in a hua (Quran 30:45; 3:32; 22:38) tiin a zirh. Asinan Bawipa Jesuh cun, 'Pathianin leitlun a duhdawtzet ruangah ah A fapa neihsun a pe' (Joh. 3:16) tiin a zirh ve thung.

-Muhammad- cun  Allah lo cu pathian dang a um lo an tihlan lo le  Muhammad cu  Allah zawlnei a si an tihlan lo sung cu Do(fight) uh (Muslim 1:33) tiin a zirhter. BAWIPA JESUH ve thung cum, "ralnam lentu hmuahhmuah cu ralnam in an thi lai" (Matt.26:52). tiin a zirh ve lala.

-Muhammad- cun uire nunau cu lungin dêng that uh (Muslim 4206) tiin a zirh. Bawipa Jesuh cun, 'Nan lakih sual neilotu in a hmaisabikah nunaunu cu lungto in deng hmai seh" (Joh. 8:7) tiin a nihcun a zirh ve thung.

-Muhammad- cun zumlotu pawl thil ruksak sian asi (Bukhri 44:668; Ibn Ishaq 764) tiin a zirh.  Bawipa Jesuh cun, 'rukru hlah' (Matt.19:18) tiin a zirh ve thung.

-Muhammad- cun hrawkhrawl sim sian asi (Sahih Muslim 6303; Bukhari 49:857) tiin a zirtirh. Bawipa Jesuh cun , 'A dik lomi theihpi nak pe hlah' (Matt. 19:18) tiin a zirh.

-Muhammad- cun sal neih le sal in sumdawn sian asi (Sahih Muslim 3901) tiin a zirh hai.A sinan Bawipa Jesuh cun, cuvek a zirh ve dah lo.

-Muhammad- cun Judah patling le mipa nauhak lu 800 a tansak (Sahih Muslim 4390). Asinan Bawipa Jesuh cun zo lu hman a tansak ve dah lo.

-Muhammad- cun  Amah hmusit tu cu thah ding (Bukhari 56:369; 4:241) tiin a zirh hai.  Bawipa Jesuh cun, misual dodal loin ngaithiam dingin(Matt. 18:21-22; 5:38) in zirh ve thung.

-Muhammad- cun  nangmah a lo dodaltu cu a lo dodal vek cekci in dodal ve aw (Quran 2:194) tiin a zirh hai. Asinan Bawipa cun, 'Na vawrh biang  a lo bengtu asilen  khatlam biang khal  tun lawlaw aw' (Matt. 5:39) tiin a zirh ve thung a linglet tuk rori aw.

( Source - Internet)

MAH LE MAH I NGAIHTHIAM NA HERH VE MAW?

Mifim pakhat nih a rak chimmi biafang pakhat te cu hihi a si "midang cu ngaithiam hna law nabelte in nang cu zeitik hmanhah i ngaithiam  hlah" tiin a rak um, hi biafang hi thiltampi ah a rak diknak, arak hman ngai. Asinain, mit'henkhat nihcun  Pathian hmai ah si maw, kan minung hawi cung i thil kan tihsual caan ahhin kan in chirin, poi kan tituk tawn, cucu kan tiding mi le kan ruahawk hnga dingmi thil hrimhrim zong arak si fawn.Kan thilsual timi lakah thinlung chung mutil he A hmaiah ngaihthiam kan hal cang asi ko ahcun kan Pathian zong nih a kan ngaihthiam tihi theiin lunglawm tein pom khotu kan si a herh, zalong hnangam tein nun hman khawh i zuam hna u sih. Asinain zumtu t'henkhat kan nunning le kan pom ning kan ruahning pawl hi cu, rinhlelhnak thinlung kan nei peng, thla kan cam zongah, kan zum ngam taktak tawn loh, hihi zeiruangah dah a si kan ti asi ahcun  Nangmah ah Bawipa nih dinhmun sangbik, nawlngaihnak sangcem, dinhmun aneih lo ruangah asi tihi kan theih a herh, nangmah hmanh nih na thlacamnak na zumh lo, na rinhlelh a si ahcun, na thlacamnak aphi na hmuh, na don asi hmanah ruah ding tampi na nun ah a um ti kha na theih/ ka theih awk hnga mi thil an si.

Zumhawk tlak, leh awk tlak, thlacamtu na si, ka si a herh. A biathiang i kan hmuhmi cu an hmur le anka cun Bawipa,  Bawipa an ka ti, asinain an thinlung cu ka sinin lamhlapi ah an chiah tiah a kan ti, kan Pathian biakning hi teh na duhmi tlinternak ding lawngah si maw, na lungretheihnak damtertu ding lawngah Bawipa na herh sual maw? Mah t'anghmasialtuk mi na si sual maw? Na nitin nun dairy ahkhan Jesuh mint'ialnak hmun um lo tiangin na caan na hmang tawn maw? Jesuh nak in duhdeuh mi, pathian deuh mi na nei sual maw? pathian  deuhmi ka van titikah, minung nihhin kan duhcem si maw, kan caan kan pekcem mi si seh, Bawipa he kan i pehtlaihnak a kan derthawng tertu thil pohpoh hi cu kan rak pathian khawh tihi kan theih a herh. Curuangah ka van chim duhbik mi cu JESUH nak in pathian deuhmi na nun/ ka nunah kan nei sual maw? na neih sual asi ahcun kan PATHIAN CU thikchia mi Pathian asi ti kan theih. Zeibantuk in kan cungah a t'uan lai aphak lai kan thei loh. Curuangah zumtu tampi nihcun Bawipa thikchiatnak hi kan cungah kan ruahning lengin a rak phan tawn, kan t'hatnak ding asi phot ahhin cun kan uibik mi le kan sian lo bikmi zong atikcu lopiah lakpiak in kan rak um tawn. Areason tampi aum ko lai asinain culak ahcun relcawk lo cu pathian hmaiah kan tuah dingmi hnga asi mi kan tuah lo ruangah kan cungah remt'habik in ruah piak in kan  rak um tawn, cucu kan van ton taktak tik ahcun a tuar zia , aruahzia kan thiam tawn loh. 

Midang nih na sual thei zungzal hmanhhnasehlaw Pathian nih a ka ngaihthiam ti na thinlungin na zumh na theih asi ahcun midang ruahnak le tlangrelnak ah buai duh hlah, nathinlung hliam cu van faktawn hmanhsehlaw Bawipa nih an ngaihthiamnak kha vanraut cawlh law, Bawipa nih a ka ngaihthiam cang i, zeiruangah dah keimah le keimah i ngaithiam kho lion ka umnak chan hi zeidah a si tiin, Bawipa bik nih a ka ngaihthiam cangah cun kai ngaihthiam lonak ding chan hi arak um hrimhrim tilo, curuangah thilung zalen tein kan rak i ngaihthiam hi arak herh. Na thiltisual ah i chirnak na neih tinte hihi a sawt hrimhrim loh, hramtu thokt'hat khawh kai zuam lai tiin lungput (mind set) nei dingtu kan si. Kan thiltinak zeimaw cangin ka hlawhcham caanah kan mah le kan mah tiangin i huat caaan zong kan nei tawn, hihi thilt'ha lo ngaingai mi thil a si, na thilti ah na hlawhtlin le na hlawhcham nak cun theihtawp chuah le cuahlo tu kha i check in i zoh t'han zungzal tawn. Bianabia ah Samibuai na sung i, samibuai na sung ti ruang i, lungfak lung rethei, kun tlawktlawk loin, samibuak phit dingin i timhlamh cuahmah lioah khan theih khawh chungin t'an na lak khawh ahcun zeibantuk dinhmun na dir hmanhah nangmah le nangmah kha nai hua hrimhrim lai lo.  

Kan tihtheih bak lenglam in thil a van phnah caan a um tawn, nai

lawmhnak bik ding cu theihtawp chuah in, hibak cu asikho hrim lo, beidawng loin, t'an kala t'han lai i  ka hlawhtling hrimhrim lai ni nikhatkhat ahcun tiin na thinlung kha chiah khawhtu i zuam, cucu Bawipa nih kan harsatnak le bomh kan herh taktak nak dinhmun hi ka va chimh hlan hmanh in a kan theih piak cang, mahhi nun hi Bawipa bawmh a cak zawng le a duhzawng zong an si. Hihi bianabia lawng asi rih, nupa karlak ah siseh, hawi le karlak ah siseh etc... hman khawh viarmi an si.Minih fawitein an tuahkhawh mi thil pawl khi mit'henkhar hrangah cun thil harsa ngaimi thil an si kho hna, kan thilti khawhnak pawl hi an i cen lo cio hna, chikkhatte i mi titheih mi kha na hrangah cun caan zeimawzet van ti  hau in na tikhawhmi  thil an si ve t'hiamt'hiam ti kha phil hrimhrim hlah. Curuangah hlarau lei nunnak kan van tahchunh asi ahcun anih cu a fel, ati khawh, ka tluk kho lai lo, ka fel kho lai lo, tiin thinnau loin, hnung tolh ding kan si lo, dinfelnak Bawipa duhzawng tuahkhawhnak dingah, zulhkhawh nak dingah, minih awlte in zaangdam tein an nunpi khawh zong asi kho men, na hrangah thilharsa zong a hramtawkka ahcun asi kho men, na thinlung chung mutilin Bawipa na auh asi ahcun na neih khawh, na zulh, na tikhawh viarmi thil an si hna ti kha, ka van chim nolh duh fawn. I ZUAM AHCUN LAM A UM..!!!!

Na thiltisual mi kha nanun hrangah VIRUS siter loin SIVAIT'HA siter tu ah hmang, kan caan liammi ruahkir t'han len hi, Pathian mi le fa nih kan tilo dingmi kan tuah lo dingmi thil pawimawh lakah ai telmi pakaht asi ve. Cupawl vialte cu philh i timh, philhkhawh i a t'hacem, mah le mah Bawipa hmaiah ingaihthiam hi a t'hacem mi thil cu asi i, NA CHUNGI MIT'HAWNG, MICAK TUKMI BAWIPA JESUH CU I THLAIH IN HMAILEI AH RALT'HA CHINCHIN IN A SUNPARNAK AH KEKAR KHAWH  I ZUAM CANG, MAH LE MAH I NGAIHTHIAM KHAWH LONAK SUAL THANG CUNGAH TANG TI HLAH TU THAWK IN. Bawipa nih zalennak an serpiak mi, an pek mi, cen law, na nitin nun cu hlim le lawm tein hman khawh rak i zuam ve cang. A DUHNUNGTUK MI NA SMILING FACE TEIN NA RALPAWL CU TEI KHAWH I ZUAM.

(Bawipa kan zate hrangah a thar thlawchuahnak kan pek piak ko seh)

KAN SOLAR SYSTEM LE JOSHUA CAUK TUANBIA TAWI " A RAK HMAN ZIAR KO"

Chan(generation) tampi aliam cangmi kan van zoh kir t’han asi ahcun mitampi nihcun vanlei thilsining cang thei duh ah an rak cuanh tawn, heh ti zongah an rak cawn, an rak lehla ve fawn tawn, asinain tikcu le caan zong cu  nikhat hnu nikhat an van i herliam ve,  cubantukin minung pawl zong cu nikhat hnu nikhat in fimnak lei ah hma kan van sawn ceumo ve, hmanrua zong aphunphun hmanding  t’hat’ha kan van neih fawn hna. Adam chan le tu kan chan kum 2014 tiang   le bangah hincun nasa ngai khin  mithmuh in ai thleng tihi hngakchia tein upa bik tiangin kan theihmi le kan hmuh khawhmi thil cu an si hna. Thil phunphun in  kan t’hangcho hna i, kan minung t’hancho ning le hmasawn nak nihcun Pathian fimnak  atluk denghlah maw ti tiang hmanh in ruahnak thinlung hi a van um hruhrulh tawn. Hlan lio mipawl nihcun ni le a pawng i um vemi arfi ai her lenmi pawl nih khin kan umnak vawlei  hi a na hel cutmap hna tiin theihnak an rak nei tawn hna. Asinain tu ahcun vawilei cung mi vilate nih ti theih khawp in a hmibik in anganbik tiangin ni le a pawngkam ummi arfi aiher cuahmah mipawl umtu ning cu(kan umnak vawlei telin), cangtlung deuh i theihnak cun  ni khi a pawngkam i a ummi pawl nihcun an heltulhmalh hna ti cu kan van zumh khawh ve cang hna.

 “Ni, Gibeon ah dir peng tuah, Cun Thlapa, nang, Aijalon nelrawn ah,” tiah ati. (Jos. 10:12)."

Hi bia hi Isarael pawl nih an ral Amor pawl an teikhawh viarnak ding caah Joshua nih Pathian sinah thlacam dingi a t’ialmi asi. A t’ialmi kan zohchap asi ahcun, “Cubantuk ni, Bawipa nih minung aw angaih ni bantuk kha, cu hlanah siseh  cu hnu ah siseh a um bal lo; zeitintiah  Bawipa nih  Israel cu a dohpiak. “Miphun nih khan an ral hna cu phu an hlam hna hlan tiang, ni cu ataang peng i, thlapa cu ataang. Mah hihi Jashar cauk ah aa t’ial lo mei? Ni cu vanlai fangah khin a taang i ni khat pum tluk tla loin a um. (Jos. 10:14).

Kan chimcang bantuk khan hlan lio biakam hlun caan ah khan Israel miphun  lawng si loin, vawlei cung i  miphun vialte ti tluk deuh thaw in kan umnak lei hi ni le a pawng ummi Arfi dang hrimhrim(planet)pawl nihcun an hel culhmalh  tiin ruah arak sibik tawn. Josua le a mipawl nih Amor ral an doh lio caan B.C. 1400 – 1250 hrawngah khan Amor pawl an tei khawhnak ding caah Pathian avan auh khan, thilmak, dangdai ngai khi a van phan ti theihkhawh nak dingah ni nih kan umnak vawleipi a hel cuahmah lio ahcun ai dinthut ai!! “nikhat pumhlum” ati ruangah nikhat le zaankhat tla loin  aum peng ti'n ka ruah.

Kan umnak vawlei hi ni  tunih a rakhel tiin an rak zumh lio ahhin China ram zongzah ni nih kan umnak vawleipi cu a hel tiin an rak ruah ve thotho ti alangh nak cu China siangpahrang Yeo timi siangpahrang asi lio zongah ni cu ni (10) chung hrawng arak dir ve tiin chim a rak si ve !!! khuahruahhar ngai cu arak si. A keimah hrim zong ka voikhat theihnak cu a si ve, hi china tuanbia kherkher ahhin cun. Asinain ni cu kal loin a rak dircia hrimhrim mi khi arak si cu aw, hi ni,a dir ning kong an t’ialnak hi Joshua cauk chung asi  i, hi cauk hi Joshua le  a mipawl nih Amor ral an doh hnu caan sau hlanah an t’ialmi asi hlah maw tiin ruah a fawi te mi asi; Israel pawl le Amor pawl i donak kha Israel pawl Egypt in Cannan ram an luh hnu, an ral pawl Canan ram rak luahtu pawl vialte Pathian nih dawichuak viar dingin a rak theihter cangmi ruangah an mah (Amor pawl) hnawhchuak dingin an i donak asi tiah zumh asi. Asinain hi cauk an t’ial cu an i do thlu hnu ahcun tampi ral zongah malh an si ve, B.C. 586 Babulon saltân hnuah hla phuahtu pawl nih  Jasar cauk ah phuah a rak si rua. Cu Jasar cauk chungah hin t’ial in, cuanter in alang. 

Bible lei mi thiam pawl nihcun Joshua nihhin Pathian sinah ni cu asat ning demter dingin a hal asi an zumh deuh.  Dir ter a  va si hrimhrim hmanh zongah khin adir ding deuh tu khi cu  ni si loin kan umnak vawleipi tuhi asi deuh. Asinain thu le hla hlathlaitu asi mi Galileo- timi pa nihcun kan umnak lei nihhin ni tu hi arak hel hi arak si deuh ti a hmuh chuah hnu zongah  khati lio chan KHRISTIAN hruaitupa bik asi mi Pope nihcun, “Ka zumhnak a kalh, Bible a kalh,” tiin mi a rak thahter ziar hna ai!! An ruahnak mawlmang tukmi cu “Geoconcentric Theory” an tibantuk in, lei hi alifang ah um in  ni le Arfi pawl nih a hel tiah ahman lo deuh tu cu an rak zumh/ an rak i kalpi diam ai.!!!

Kum zabi 15-nak le a hnu leiah  Nicolous Copernicus (1473 – 1543) pawl, Johannes Kepler (1571 – 1630) pawl le Galelio te pawl nihcun lei nihhin ni a hel tihi fiangtuk in an rak theih hlan  B.C 250 hrawngah khan India mit'henkhat nihcun kan umnak lei nihhin ni a hel timi hi an rak theih/ an rak zumh diam cang ti asi ai!!  Asinain tu ahcun kan nih (Lai or chinmi) phun, tuchan fimnak le hmasawnnak t'hang cuahmah mi chungah atlangleng mi upa hngakchia ti loin   leinih ni a hel ti cu kan theih in kan zumh kan pom viar cang.  Cutibu cun kum 1992 (Oct) ni 131-ah khan vawlei cung i Khristian hruaitu Lubik asi mi Pope nihcun hi Khristian “Buu” ruahnak hlun, Bible he ai keihdeuh ti  i an theihmi, an ruahmi “Ni nih khin kan umnak lei hi a hel asi” ti ruahnak cu Official in an pom i, hi zumhnak kalk in rak tlangau pitu  tlaih i, an rak thahmi pawl ruangah khan vawleicung theih ah ngaihthiam hal in thupha a cawi hngehnge tiin theih asi.

India mi Hindu biaknak t’henkhat zong an vunzim tanpiak an rak sive tiin chim le rel thawm zong a um ve fawn, cubantuk mipawl nihcun, “Kan sin zongah thupha an cawi ve awk asi” tiah an rak ti ve rua. Ka chim duhmi te cu a ho kan si hmanh ah bia kan chim kan phuan, kan aupi tik ahhin  kan mah chim le kan mah theihmi lawng hi a hman cem tiin tongpa t’anh in t’anh hna hi fimcem le theihcem, hmaizah tlakcem, sunloih tlakcem, zohchun tlakcem an si thlu lem loh. Phungthlukbia chung i kan hmuh bantukin  mihrut hmanh holh loin a um ahcun mifim ah rel asi ti asi ai, curuangah a herh lomi tampi chimnak cun a herhmi holhfang kam hnihkhat te a sunglawi deuh. Bible chung i biafang pawl zong hi tong pa zumh in zum sawhsawh hlah, theihfiankhawh i zuam, i tim, rel, bih. Bible chung bia hi alinglet in a chim a phuangtu kan sisual ding hi aphan um tuk, alinglet in a chim, aphuangtu kan si sual ahcun hremnak ahleiluat in a tuartu ding nasi, ka si tihi a thar in thei t’han hna u sih.

Hika ahhin  kan van hmuhmi zong cu ninih kan umnak vawleipi hi a rak hel si loin, kan umnak vawleipi hi a pum i, kan vawlei pinih ni tu khi arak hel  tihi a rak hman deuh mi cu arak si.

"KHRISTIAN TOBUL"

Khristian sinak ahram a van i thok ning le Kristian(zumtupawl) dinhmun, zeitikhindah Khristian sinak hi arak um tihi a hmaisabik ah kan theihkhawh tawk, ka hmuh chun tawk tein in chim khawh ka van i zuam lai. ‘Khristian’ ti hi a hramthokbik ahcun  Sual le Barnaba nih khan  Jesuh Khrih thihhnu i Antiok ah thawngt’habia chimin Jesuh Khrih Thawngt’habia cu an aupi tawn. Cuti  i thawngt’habia an chimnak in arakzumtu pawl cu  a zumduh ve lo tupawl nih “Khristian pawl hi” tiin an van puhnak asi  i, cu an puhnak “Khristian” ti mi  cu Jesuh Khrih hnungzultu, Jesuh Khrih ami le fa pawl tiin an hmuhsitnak, an zohdeunak awka lak in avan mirchuak mi  arak si. Mah hihi “Khristian” tiin auh hram a rak i  thoknak hmaisabik cu arak si. Cu biafang  Khristian ti cu cauk chungah t’ial in rak um lo hmanhsehlaw ahohmanh nih Khristian kan si tiin si maw, Khristian group pawl kan si tiin si maw, minah an i put thai cih hlei fawn lo. Jesuh Khrih le Apostol pawl an thih hnuah vawilei cung ah “Buu” dir hmaisacem tiin ai chal mi Roman Catholic Church cu, kan theih cio bangin  vawleicung huap “Buu” “ Church” tin an mah le an mah an rak i cungchuan nak arak si ve. Roman Catholic Church tiin, min i bunh in, vawleicung hmun zakip ahcun hmalak hram avan i thok. Hi lio caan ahhin  Greek Orthodox an timi pawl zong an rak um ve, cupawl zong nihcun hi vawlei  i, Paul  siseh,  Petera  te pawl an riant’uannak keneh a zultu kan si tiin an rak i chal ve fawn, cutin hehtiah hmailei panh in hma an rak la ve fawn.

Vawlei cung Church “Buu” rak um hmaisabik ning kalhmang cu a tu i kan theih bantuk in Pope neiin Pope cu Peter sinah bia lachawngtu le Peter dinhmun  ciahciah i a dirmi asi tiah an pom, an zumh fawn. Cubantuk arak si lio ahkhan , vawlei cung hmun zakip ah an raint’uannak pawl cu nasa ngai khin an rak karh cang , hmuntin ramtin ti awk khin an rak luah ve ko cang. Cu lio chan ahcun hmun tinah Pope cu an rak um kho cang. Sihmanhsehlaw, Kum 440 A.D ah Rome Khawpi ah  Pope in arak um mi St. Leo-I-nak nih khan, “Vawlei cung  hmun tinah Pope an um ding hi asi lo, Rome i  a ummi lawng hi Pope a si ding cu asi tiin piatnawn in nawlh a van chuah riangmang ai. Cuti i, Rome chung lawngah Pope nih vawlei cung uk duhnak a van chuah ruang ahcun vawlei cung hmuntin i a ummi Pope vialte cu hnawl an van si dih. Rome khawpi  i a ummi Pope  lawng  cu, Pope ngaingai in an i tlaihmi cu a van si cang.

            

Mahcuhe pehtlai in Bible an i hngahchan nak bik cu hihi asi. Jesuh Khrih nih Peter sinah, “ Hi lungpi cungah hin ka Biakinn ka sak lai ...” tiin a chim mi kha mi pakhat Peter lawng  asi  i, a aiawh a hohmanh an um kho lo, a aiawh i a van dir kho mi um chun cu Pope lawng hi asi, curuangah pakaht lawng a um ding asi, tiin abia hram cu an i kharkhumh hmak ve. Sihmanhsehlaw, mah ni hin ai timh le a goal timh mi i lang ve mi cu, Roman Catholic Church kan timi pawl nih hin  Rome  in vawlei cung uk duhnak a neih ruangah biaknak he pehtlai in  vawlei cung control khawhnak dingah  hi pawl hi an hmalak nak asi. Biaknak Pilitics tinak asi cu. Roman Catholic pawl nihcu ‘Khristian’ ti cu an minah an rak hmang thei duh ziar lo ai, a cuti lio Roman Catholic si lomi pawl nih vawlei ah hma an vanlak ve fawn hoi ai, kum 383AD hrawngah khan Wifeller nihcun Damba tiva ralah Coth timi miphun sinah khan Jesuh Khrih Thawngt’habia kha a chim tawn i, America le Europe  in  Missionary pawl nihcun vawlei cung hmuntin ah Thawngt’habia an ti cu an chim fawn, cu lio caan ahcun KHRISTIAN tihi an ka in avan hman thawk khin  a van lang, sihmanhsehlaw, langsar ngaiin cu chan caan hrawng ahcun a van hman cang ti asi.     

   

Kum 1513 AD-ah khan vawleicung  Church “Buu” siamt’hat hram,  Reformation an timi kha a van chuak, culio caan, 1513AD  in  1521 AD tiang khan  St. Leo-x cu Pope arak si, culio ahcun German mi, Luther nihcun “Buu” tuaht’ha dingin nasa nawn khin hmalak hram a van i thok , curuangah cun  German ram zong cu nihcuh nitlak  tiin an i van i phel phawk ai. German nichuahlei poh Luther lamah an t’ang deuh deuh viar ngawt khi asi. Nitlak lei poh cu Roman Catholic lamah an t’ang ve thung. Cu Reformation cu vawleicung hmun zakipah  adar ciammam i, Kum 1522 AD-ahcun Switzerland ramah compen an nei t’han , 1523 AD-ahcun  John Calvin nihcun nasa nawn cun a van doh ve fawn.  Cauk pawl van tuah in Protestant cu Geneva-ah din hram a van i thok. France-ah heh tiah ma loin an dohnak cu pehzul avan si chin lengmang, cuticun 1523-ahcun  Dutch  holh in  Luther nih biakamthar cu  lehlin in a van um. Khati  i  an van khauhnawn in a van doh khan German ram reformation kha biaknak bia le hla in aithawk i, politics nih a cawhchih fawn, France cu biaknak leiin a van tluan chuak thai. Cuticun ramdangdang zong cu biaknak bia le hla  le politics he t’henkhawh lo dinhmun ah a van um thai deuh bik cu asi ko. 

England-ve thung  ahcun  politics deuh thlu in an kalpi ve fawn, biaknak lei hmanh in Politics ah an i hnamhnawih deuh tinak asi cu. Cuticun Englan Buu pawl cu Protestant ah an lut viar ti asi. Kum 1540-ah khan doctrine hram an thok i, 1552-ah an dih, 1553-ah cawng dingin chauh hram an thok. Roman Catholic lak in protest tupawl arak chuak mi pohpoh cu an dihlak in “Buu” tenau rak ummi pawl he “Khristian” tiin an van auh hna. Roman Catholic nih khan a tu i Bible kan timi bantuk hi Bu 81 an pawm i, asinain , Reformation lak in a van chuakmi Khristian aitimi pohpoh nih hin cun  Bu 66 hi lak hran asi.  Cucu “Khristian Bible” tiin an chiah, cucu Vawleicung Church “Buu” a van rat ning le Khristian timi hram avan i mirh chuah ning cu asi.

         

Kan van chimcang bantukin English pawl phei  le bang hi cu, Rome lak in Roman Catholic um duh loin  politics thil a hngial angan in Roman Catholic lak in protestant ah an chuak i , an mahte in thurin an i tuah/siam  cawpin hmala mi an si ti kan theih cang bantuk khan an dinhmun cu asi ko.  Hi Khristian kan timi hi American le English pawl nihhin cun  t’hawng ngaiin vawlei ah hma an la i an kalpi mi asi. Hiti  i vawleiah hmalak duhnak an neih ruangah hin  “KHRISTIAN” timi min cu cawisan chinchin a van si. Caan a van i her chin lengmang tik ahcun Roman Catholic pawl zong nihcun “Kannih hi Khristian bulpi cu kan si  i, Khristian hramthoktu cu kan si” tiin,  Khristian si cu an van cuh ve t’han. A hlan i hmuhsit endeunak Awka i an hman tawn mi, min put ding zong i an rak duh lomi, Bible zongah hmunkhat te i van lang zeuh mi cu a min putu ah an van i cuh asi cu..!!

           

Protestant  Khristian  aiti mipawl nihcun Khristian si lomi pawl cu khamh silo dingah le vanram zong kai lo dingin an cawnpiak tawn hna, cubantuk an cawnpiak hna chanbik  cu  Roman Catholic pawl kha nasa tukin a elhna ruangah le nasa tukin an dohhan ruangah  Roman Catholic cu thiamlo caan terin khamhnak zong co banlo ding i minih an ruahnak dingah  an nornak  hmanrua an rak si. Khristian lo hrimhrim cu  vanram kailo dingah an i cawnpiak nak zong cu, cu thu ruangah cun a rak si. Biaknak  politics thotho asi cu.  America le England pawl khi an ram ro an i relpiak ning ahcun,  Democracy aithim ram an si   i, Politics le biaknak he kalkawp thlap in vawlei a hma chon. Communist ram hrimhrim cu ‘Pathian Do’ tiin an puh thlap hna . Amah biaknak,  Khristian lo hrimhrim cu cu zungzal thihnak meihlipi chungah kal viar dingin an van cawnpiak hna nasa chinchin hna. Cucu hi vawleicung i Khristian biaknak an van hman cho ning tlangpi cu an si hna.  

NA KALNAK DING LAM I THIM TUAH.!!!.(Narrow or Wide Gate)

“Kutka bi chungah cun lut tuah u, zeitintiah Hell ah a kalmi lam cu a kau i a fawi i mi tampi nih an zulh. Nunnak aphan mi lam cu a har i a kutka cu a bia i a hmumi cu a tlawmte lawng an si. Mathai 7- 13 : 14”

"Nan hmaiah nunnak le thihnak, thlawchuahnak le serhsatnak ka chiah, nunnak cu i thim uh nan nun theih khawhnak hnga.” Hi bia chimtu kan PATHIAN hrim nih, “Kutka bi ahcun lut tuah u; hlohralnak lam cu akau i a nuam zong a nuam, cu lam a zawhtu zong cu relcawk lo an si, tiin fiangte in aka n chimh. A kan dawttuk ruangah  zungzal kan hlohral ta ding a kan siang lo ruangah lam dik/hman, le t’ha  nunnak lam akan khihhmuh tihi thei u sih law cu, tuni ah hin  Amah hnungchit in  lamdang hi cu kan zawh bal lai lo/(ngam) hi ka zum hrim lo.  Hi vawlei kan cam chung ah hin cun, zungzal kan umnak ding hmun remh mi hmunhnih a um, cupawl cu, Zungzal nunnak (Vanram) le zungzal thihnak hmun (Hell meihlipi) cu an si. Kan damchung ahhin a khawi deuh lam zawh hi maw cun kan rak kal cuahmah ve cu arak si ve. Hi vawilei hi zungzal kan cam hlennak ding hmun a silo zia cu fiangtuk in kan theihkhawh. Kan khualtlawnnak ramte lawng hi arak si hrimhrim ko. Zeitik ni ah maw cun, hi kan khualtlawnnak hi kan chuahtak viarte lai nak ni hi kan duh maw duh lo maw kan phan cio te lai, cutik hrangah cun asi, Bawipa nih kan hrangah kan umnak ding hmun a kan remhpiak kan tit awn mi cu asi. Curuangah cun asi Bawipa NUNNAK lam cu it him uh a kan tinak chan cu, thihnak law mi thim uh a kan ti hrimhrim lo, nunnak lam leiah hruai hi akan timh zungzal mi le a kan duhsak zungzal mi, nitin tein kan zulh awkah akan duhsak mi thil asi zungzal, Bawipa nih zalennak (FEEDOM) a kan pek mi hi kan hman thiam lo asi ahcun, ka tuhrah theitlai cu, ka zuunawk asi hrimhrim lai ti hi kan theih a herh, cutik ahcun zaangfahnak caan a um ti lai lo. Na dam chung ni caan tawite ah hin zeibantuk lam dah nai thim tawn na nitin nunnak ah hin???

Kutka bi chungah kal dingah hin, hi kan lei hirngnun hin cun, a zenhtuk hringhran tawn, hi vawlei lawmhnak le diriamnak, sunlawinak vialte hi co ban le sung thlu viar dingin kan van ruah tawn tik ahhin kan ruatngam hrimhrim tawn loh kan rak zenh, kan thlahlel,kan rak hraphria tuk hringhran tawn. Cu zawntak ahcun  pei Setan nih cun remcannak la in, cu zalennak le zungzal nunnak lam kan zulh/zawh khawh lo nak dingah lam phundang dang in(Tecque)  phunphun hmangin kan lungdongh khawhnak dingah siseh, GIVE UP  duhnak thinlung kan neih khawh nak ding caah siseh, zeihmanh i lungsak khawh lonak,  i lomh kahwh lonak  neither i tim in kan chungril kan nunnak ah heh tiah a kan ruahter tawn. Cu vawlei sungparnak le lawmhnak det/ sawhsawh, mitt’hep kar chung hrang thil pawl thlahlel nak nih cun nunnak LAM  cu pialtak in, Thihnak LAM cu a kau i, a nuam fawn,  cu LAM cu nuam tiin kan rak zulh hrim tawn hi arak si. Ziah ti ahcun thihnak ZALAM cu a kau i anuam zawng anuam, curuangah a zawhtu zong an tam tuk fawn, asinain culam nih cunt u caan, tuni, thaizing, tu kum na nun hnangam nak lawng an peh kawh men, cu lam zultu cu na si sual maw?? Si, a hmantuk hringhran lamnuam ngai bantuk khin a lang ve cu a sinain, a hramthok van zawhka hrawng cun nuam ngai zong asi kho men ko, sau an zawh hlanah mitampi cu beidonghnak le t’ahnak nih an nun cu a tuan hna, cuticun kirleh nak ding lam thei ti fawn loin an nun sunglawi tuk mi cu an hloh phah zungzal tawn.  Minung duhnak le lawmhnak, mahtanghma sial lawnglawng i khawsa mipawl an can cu cubantuk dinhmun cu arak si tawn.

Nunnak kalnak LAM cu a bi  i, a luttu/ a zawhtu zong mitlawmte an si. Hi le bang hi cu a fiang zual khun in alang, JESUH KHRIH hrangah nung dingin le a LAM zawh/zul in, nitin A KROSS pitpi ve dingin harsatnak le vansannak phunkimn kan tuar zong hi arak herh ve tawn. Cu kan ruahnak hmang cun Setan nih cun, t’ihnung, rapthlak, harsatnak a phunphun tuar ding bantuk in a kan ruahter tawn. Cuthil cu kan t’ih tawn ruangah le, hi vawlei cung thil vialte caan dih/ sungh dih kan phan tuk ruangah le kan thlahlel ruangah cu NUNNAK LAM cu kan zawh ngam tawn lo, hlapi tiang a dongh tiang zulh duhnak kan nei tawn kho tawn lo. Asinain mah cu lawng cun arak si kho ve hoi tawn lo, Vawlei nomhnak le hlimnak pawl zong hi JESUH KHRIH he zong rak hmantlan khawh mi thil  arak si ve mi thil an rak  t’hiamt’hiam ve ko. Hlimnak leh lawmhnak vialte sungh ding le hloh ding in kan i ruah tawn mi cu, Amah he nei tlangin kan rak hman khawh mi thil an rak si ve t’hiamt’hiam ko. Cu lawng men si loin, nunnak lam zawhduh lomi pawl nih harsatnak le beidonghnak an tonnak hmun le caan ah hin, nunnak LAM zawhtu hrangah cun, Midang pawl hmuh khawh lo mi le  theithiam ve lo mi hlimnak/ lomhnak biathli, hnangamnak nih cun a rak kan cencilh in a rak kan umpi zungzal hi arak si. 

Curuangah cun, Bawi Khrih ah ka hawi dawt hna, atu thawkin nang

zong NUNNAK LAM  Bi ah hin lut dingin LAMBI lei cu rak zawh ve law, na hranga i zungzal nunnak lam thlamuan nak nun cu n arak i char khawh ve hrimhrim lai.  Hi vawlei thilpawl caan/ sungh na sian lomi, na dawttukmi zong kha hi KUTKA BI ah hin van hruai ve law. Vawilei nih an pek khawhmi hlimnak/lawmhnak le tlamtling lomi hi si loin, hnangamnak le lawmhnak taktak zungzal a cuai kho ti lomi/ a ziam kho ti lomi,  na neih lai  i, a donghnak ahcun  zungzal NUNNAK ahcun na luhpi khawh hrimhrim fawn lai. Hi vawlei ai rawk cuahmah mi le sualnak  le khawruahhar nak le vansannak in a khar cuahmah mi vawilei i ka um lio ah hin khulfung i um  manh ding kan siti lo. A rang khawh chung rangin, tu kan caan ahhin zungzal NUNNAK cu co dingin KUTKA BI leiah cun ralt’ha chinchin in JESUH KHRIH zumhnak hngatin,  luh  i zuam hna u sih. Kan ni le kan caan pawl hi an t’hat tilo ruangah remcaan nak hi a caw in caw hna u sih law, hmang thiam hna u sih.Thihnak le zawtnak, lung retheihnak nih nitin in a kan hual zuangzal tawn, a chun, azaan in, JESUH KHRIH ratnak a nai cuahmah cang mi ah hin  kan nunnak kan humhum khawh nak dingah le zungzal nunnak kan co khawh hrimhrim khawh nak hnga theihtawp  chuahin LAM DIK  cu zawhin hmailei ah tlin chinchin khawh i zuam hna u sih. Hnulei hoikir ti loin, hmailei ah NUNNAK umnak lawng cu hmuitinh i, tuarfei tein le ralt’ha ngaiin hmailei panh in tlik khawh i zuam zungzal hna u sih

#-Biathlam 3:8.... Na tuahmi kha ka hngalh; na thazaang a tlawm nain kan cawnpiak mi an zulh le ka cungah zumh awk tlak nasi kha ka hngalh. Innka pakaht kan hun piak i ahohmanh nih an khat kho lai lo. 

#-Matthai 24:33 ...Cubantukin hi thil vialte hi nan hmuh hna tikah, caan cu a nai cang, aa thawk dengmang cang, ti kha nan hngalh lai.  

#-Biathlam  3:20.... Ngaihmanh! Innka ah ka dir i ka kingh. A hohmanh an si ah, ka aw a the ii innka a ka hunmi cum a inn chungah cun ka lut la ii a sinah rawl ka dum la ii amah zong ka sinah a dum ve lai. 

"BAWIPA KAN ZATE HRANGAH A THAR IN THLAWCHUAHNAK KAN PEK PIAK KO SEH"

"MARICEL APATAN" TUMRUHNAK LE HLAWHTLINNAK :

Hi nungaknu  tumruh le zohchunh tlak tuk mi, zeibantuk dinhmun hmanh ah a beidong duh bal lomi tuanbia hi na rel asi ahcun  “mi tumruh taktak pawl cu zeibantuk dinhmun zongah dir hna hmanh sehlaw, olsam tein an bei a dong bal lo” tihi fiang chinin kan theih thiam t’heu lai dah tiah ka zumh.  A kawnglam tehi van rel ve hmanh, harsatnak tampi na rak tuartawn mi pawl le  thil tampi na rak hloh ve cang mi si maw, ka rak sungh ve cang ti i na rak i theihnak pawl kha, nepte zong a rak si kho rih men, a zeipoh asiah zeibantuk nun zalamtluan dah a hlawhtlin khawh nak dingah arak zawh i, a rak tawn hnu ah hlawtlinnak taktak a rak hmuh tihi ka thiam khawhtak in van chim khawh ka van i zuam ve lai. 

Amah hi vanneihthlak ngaiin Facebook-ah arak um ve tikah friend request ka hei kuat ve i, a tunah cun ka friendlist-ah a rak um ve cang. Bawipa t’hat ruangah asi tiah kai ruah hi bantuk mi zohchung tlak le mi hlawhtling mi pakhat he hawi pakhat dinhmun i ka van um ve khawh hi, ziah ti ahcun anun phung te le mitumruh tak asi i, GIVE UP timi thinlung aneih lo caah hin ka ngaisang khun. A mahah hin cawn ding chimcawk lo ka nei ti kai fiang, mifel, mizaidam ngaimi, minel umtuk asi fawn, a duhmi hrangah cun friend request zong kuat khawh asi t’hiamt’hiam.  A profile min zongah "Maricel Apatan" tiin a um ko.  Asinain amah hi Filipino asi ruangah Philipino holh in chawnh a hau ve deuh mikhi asi, achan cu phundang holh lei hi a hrangah a harsat deuh ruangah asi. 

Maricel Apatan tehi Zamboang City, Mindanao, Philippines i khuasa mi an si. September 25, 2000 kum lio ah khan hngakchia duhnung kum 11 i hngakchia mi a si rih . .Hi ni hi a hrangah cun zeitik hmanhah a philhkhawh ti lo dingmi le chungkhar hrangah chiatnak rapthlak an ton ni asi. Asinain, PATHIAN nih khawruahhar (maricle) ropi tuk mi a tipiak caah, anunnak avan luat hram mi khi asi.Tutiang hin vawlei cung miphun zakip nih theih hlawh mi le ngahsan hlawh mi  zong asi ve fawn, a tuarchel nak le a tumruhnak pawl zoht’himhtlak hi asi hringhran ko.Vanduaithlak ngaiin hini ahhin lam i kan kal cuahmah lio ahcun misual rual pali(4)  hriamhrei keng, naam suanawn pi kengin a ra mi cu ruah lopi ah an ton hna ai, ti an than tawnnak hmun hi a king (reh) ngai tik ahcun, michoklet hi hmuh ding hi an um kupkap bal lem lo, cubantuk i  lam king khi a si. Misual pawl nihcun amidang an tlaih mi hna cu bawk dingin le kun dingin khawika hmanh hoi lo dingin an ti hna, cuticun a tlaihmi hna cu an hngawng ah nam cun an tan hna.  Maricel cu a t’ihtuk hringhran, thir lengmang te cun lam sir ahcun aril ve ko zam a van i timh caan zongah cun an tleihbet caah zeiti chuah khawhnak lam a um hlei lo, cuticun  anih zong cu thah an zalh ve. Tap cungin “Kuya, ‘wag po, ‘wag n’yo akong tagain! Maawa po kayo sa akin!” tiin ati hna. Cucu a chan cu (Zaangfah nak in ka that siang hram hlah uh!! Ka cungah nanzaangfahnak langhter hram ko sawh uh!!) tiah ati hna.  

Asinain, Marical i a nawl nak hna cu hnachet bangin zeiah ral piak loin an hna zong an khon duh lo, an lak i mi pakhat cun thlachiat ruat bak lo cun a hngawngah namte cun avan aah t’han  i, hlaimfak ngai tuar buin lei ahcun nikhua thei loin  a ril ko. Cuhnu tlampal ahcun a van i hlau duk!! A pawngkam cu avan zoh hna i, thisen kai neinuaih pawl cu a van hmuh hna. A pawng i miusual ummi pawl cu fiangmaw fiang lo khin rau nawn khin a van hmuh hna, zeizei maw khi an chim thawng khi a hei theih ti asi, a t’ihtuk hringhran caah a mit cu ai chinh i, azeiti awk t’hat lo cun, ai thihter cop. Cuticun misual pawl nihcun an kaltak, cuti i misual pawl nih an kal tak ti a theih le ve tein Maricel cu leklelak tiin atho colh i, inn lei panh cun arang khawh chung rang cun a tli. (Khawruahhar ngai khin cuti  i an rak buai lio ah khan, Maricel kut cu a pahnih in i tan dengmang in an nam cun an rak aah ti asi, cucu a rak thei manh bak lo ti asi, a thinphan tuk nak ah  le a t’ihtuk ruangah asi t’heu lai dah tiah ka zunh. A mah zong khabantuk i a fah arak theih lo kha ka khuaruah a hartuk ve tiah a ti ve mi asi. Cuti lio ahcun inn lei panh cun a tli cuahmah rih ko, hmakhat teah khin akut i tan deng i an sahpiak mi a kut ai thlai mi cu a van hmuh i, a thinlung hrim a faktuk, asinain ai din duh cuang lo, inn leipanh cun i din lo cun a tli t’thiamt’hiam. Lamlak ahcun a lungmit cu a caan caan a van tlu tawn, nikhua thei loin a um i, hnehhnu deuh a van i hloh cun a van tho t’han i a tli t’han inn leiah. Hihi Pathian thilmak tih asi lo tihi a hodah chim kho hnga, Pathian kutcak asi tihi a va fiang ve aw, Zeiti poh cun um seh an inn phak hrimhrim kha ai timh cu asi ko.

“A tim i, i tim” nana cun a donghnak ahcun inn cu a va phan kho, anu cu fakpi cun a van auh!!  A nu nihcun a fanu te cu avan hmuh, a khuaruah har le vansang cun  arum tlawktlawk ve a dawtmi cu, zeihmanh ruat lo cun  afanu te thisen in a ciahmi cu puan dang cun a van tuam, a ran khawh chungin Hospital(siizung) lei ah a panh pi colh.Thil buaithlak deuh cu: An inn in lampi va phak nak dingah hin  kilometer 12,  ke in kal hau mi khi asi caah, cuka va phan kho ding cun, Nazi pa 4  chung a hau. Miracel  nunnak nih a deih hnga maw?  Siizung i an van phak taktak hnu cun  Doctor pawl nih an dam chuah hi arak beisei ti lem lo. Asinain nazi pa 5 lengluang chung opration an tuah, a hliam cu hnun 25 ah an t’hit piak. Thilo te cun a van chuak kho hramhram ai, asinain vanduat thlak ngai cun an kut pahnih te cu a hloh ai aw!! Mak ngai khin, chiat an ton thaizing Sept' 26 cu Maricel  a kum 12 tlinnak  ni a si. Asinain cuka cun a chiat tawk nak cu a dihrih hoi rih lo,!! 

An inn lei panh i an tlunhnu ahcun,  an i hngahchan bikmi an RUNINN LUM te zong chu misualral pawl nih an inn copin an khangh piak dih hoi fawn hna a um ekin. Ava rapthlak hringhran dah! A pate an rak thah piak fawn, thah men duhtawk loin akut a pahnih in an rak tan piak fawn hoi. A zeidang i ngahnak um ti lo, an i ngah chan bik mi an RUNINN le an rak khangh piak dih fwn hna. Hi thil van ruah ah hin cun, nu hngakchia kum 12 mi hrangah hin cun tuar a har ning ding cu chim hau loin kan theihthiam t’hei laid ah tiah ka zumh. Aw..!! Anva rethei hringhran dah, umnak inn zong nei loin siizung an umnak zong an pe thlu kho fawn lo. Asinain an bawmtu dingah mitampi a van fial hna i, Archbishop Antonio Ledesma nih cun siizung lei i an senso mi vialte cu avan rulh piak viar hna. Misual pawl zong cu hlathlai in an van thlaih khawh t’han hna, cucun Court hmaiah thiamlo canter an si hnu ah damcung thawngin ah tanter dingin biakhiah piak an si hna.  Cuticun Maricel cu “Regina Rosarii" antimi ahcun 'nun' pawl pawngah cun a khawsa colh ve. MIRACLES taktak cu a rak si hrim ko. Maricel kha hliam natuk  kha rak tuar ko hmanhsehlaw, leiah  khan tlu thai loin makngai in a tho t’han zungzal cu teh..!!! Pathian thiltih, khuaruahhar hi cu a va si hrim dah.  

Akut pahnih in a hloh asinain a cuti cung zong cun Pathian ah a vui sign hrim lo, a sawisel saing hrim lo, aneih chun a bante zong cu hman t’angkai ning a ngaihtuah t’hiamt’hiam tho  asi cu...(Wow!!) mibik tak hi cu arak si hrim ko ti uh law, zeitluk in kan hrangah zohchunh tlak dah akan hmuhsak, theihtawp chuah in amah tein i dinchuah ai tim thotho acu cubantuk bu zong cun. Mi tuar chel hi a va si hrim dah, mi beidong si men ai tim hrim lo, nang le kei van si u sih law, zeiti khin kan hei um ve hnga aw??  Kut-ke tling nei bu hmanh in mibei dong hi ka va tam tawn ve aw!! Na ruat ve bal maw? Na van neih zia hi. Maricel dinhmun hi na nunnak ah van i belh law, kan nih kan harsatnak  tawn, kan dinhmun hi cu a rak nep deuh cu asi ti uh law, a cunak hmanah cun hi bantuk dinhmun a sibu zongah zeihmanh ka tikho tilo timen in hnung tolh lawlaw sehlaw cu hibantuk in mitampi caah zohchunh tlak le zumhnak thlaici tuh khotu dinhmun tiang hi a phan kho lai lo.  Maricel Apatan cu cut ii a dinhmun a van phanh cangah cun aw, dinhmun a zirin a cawn a herhmi le hi bantuk bik kut-ke leiah harsatnak a neimi pawl cawnnak lei ( school for Cripled Children) ahcun ''most industrious, best in computer, and most courteous" certificate pekding tlak in hlawhtlin nak a rak hmuh khawh. Kum 2008 ah khan 'HOTEL and Restaurant Management' a cawn thlu . Cuka zongah cun "Gold medal for Arts and Crafts"  pek avan  si t’han fawn. Zohchunh hi avan tlak hringhran dah ti uh law!!

Kum 2011 ah khan "CHEF"  si dingah a cawnnak pawl cu avan dih. Cuticun “Chef” rian cu kut pahnih um lo bu cun  a van tlaih. Vawlei cung pumpuluk ah a mahbantuk dinhmun in hi bantuk rian at’uan kho mi amah lawng a um chun mi asi. Tuah hin 'Edsa Shangri-La, Manila, Philipines' ah 'Pastry Chef' riantuan in a um cuahmah lio asi.  Hi nute zohchunh tlak le mitumruh, mi ropituk asi mi nih hin a thiltum mi hlenchuak dingah zeihmanh nih alam kan kham kho lo. 

NANG LE KEI TEH KAN HLAWH TLINNAK DINGAH HIN ZEIBANTUK THIL NIH HIN DAH KAN LAM A KAN KHAM/ DORH?? 

Real Winners Don't Give Up!