“THAWHT’HANNAK NI SUNGLAWI CU”

Jesuh Khrih thawh ṭhan hi zeibantuk ngai khin dah zumtu hrangah thil pawimawh asi hnga? A hmaisa in Biakamhlun thawk hin a faing tuk ngai. Mitthi pawl thlarau kalnak cu Judah miphun pawl nih an zumhnak ah cun  Leitang ah ti asi. Bawipa Jesuh Khrih zong kha athihbak khan  atlarau letangah a chuk ti kan hmuh, van peh in tang leiah van zoh rih usih.

 Seol timi hi kan Bible ah a lang tam ngai hihi Hebrew holh asi. Hades timi holhfang he hin thuhmun khat i chimmi  Greek tawng holh thung asi ve fawn. Mitthi pawl  thlarau umnak  hmun a si  i, Hell chimnak ah atak u ah cun a hman, seol cu pindan dang asi ti alang fawn. Sam caṭialtu nih cun “ Cu ti ka si cu mithi khuaah khan  na ka kaltak lai lo le  na dawtmi cu Khor Thuk chungah na ka chiahtak lai lo caah asi” (Sam 16:10)  tiah ati. David zong nih “Mithi khuaah umnak siam hmanh usih law, cukaah cun na rak um ṭhiamṭhiam” tiah ati. An thlarau  umkhawmnak hmun cu a rak si. Mirum pa le Lazar  cungcangah a fiangtuk hringhran, 'Abraham ṭangnuam chung' Upper seol an ti i, Abraham's Bosom' ti zongah an ti fawn. Zumtu  thiamcang thi mipawl thlarau umnak hmun cu a si. Pindan Pakhat a si  i, a cungnung deuh ah a um. Cuticun, thlarau khamh asilo mi umnak hmun Hellram cu Mirum pa umnak hmun Hell cu asi. (Deut 32:22) ah le (Sam 86:13) ah afaing i, Bible cang (Rifer) (cang dangdang)  atamtuk caah hi pahnih te lawng hi si ko seh law. 

JESUH KHRIH nih khan a thih hlan kan te khan arak chim chung cang fawn, 'Jonah nithum le zanthum ngapi pumchungah a um ah khan, minung fapa zong hi nithum le zanthum thotho leichungah a um ve lai '(Mt 12:41) a rak chim chung fawn,  hihi mithi umnak leitang asi mi Abraham's Bosom/ Upper seol timi tak cu asi. Mah cucu  Paradise an ti mi cu asi. Hika ah hin  Paul nih Ephesi khua mipawl sinah a chim ṭhan i, "A hung kai,” ti cu asullam cu zeidah asi?  A hmasa bikah, “ A rung ṭum,” tinak asi- cucu vawlei tangah khin a vung ṭum tinak asi” (Eph 4:9) tiah avan ti ve ṭhan.  Mitthi `khua' in a va kal i (Descent into Hades) "ti alang, cubia vialte cu arak theih cia ruangah Meisiah athawh ṭhannak lai ding kong kha achim mi cu asi. “A mah cu Mithi khuaah akal tak lo,a tisa cu thutnak a hmu lo,” tiah arak ti (Tirh 2:31). Apostal Creed ah kan hmuh bantuk in, "Mitthi khua cun ava kali ,  nithum niah mitthi lak cun avan tho ṭhan. Vanah a kai  i, mithi le minung  biaṭhen piak dingin a van chuk/ṭum ṭhan lai/ avan ra ṭhan lai. 

Cuticun Jesuh Khrih athih i a valuh nak Paradise, cuka hmun ah thawng thlak mi  thlarau hna sinah khan a va kal i  phung  a chim(1 Pet 3:19) ti asi. Jesuh athih ah khan thil khuaruahhar a phan  ti kan theih cio ko khah, “ Thlawn kha an i hung ; Pathian mi tampi arak thi cia mi tampi kha an tho than. Thlan khan an chuak i Jesuh cu thihnak in a thawh ṭhawn hnuah Khua Thianghlimah khan an lut i mi tampi nih an rak hmuh hna” (Mt 27:52,53) hika zawntak thil hi Seol Pindan cungnung timi  upper seol cu Vanah lakcho  in arak um.  Kha pindan kha lei chungah a um tilo i, Vanah cang tinak asi cu, Paradis cu i dinh chungnak si loin Vanram timi cu a si ko.. Apostol creed ah khan a nemhhnget, cuticun, mitthi cu an thih le cangka tein Hell ah si maw or Vanramah si maw an kal colh. Hi bungcang dangdang  ah hin alang fiang fawn, (Lamkaltu 7:56-60) le (Philipi 1:21-23) mirum pa le lazar lak in alang fiang tuk fawn (Luk 16:19-31), Soul Sleep, purgatory, limbo timi cu  a hnawl dih.

Athihnak le athawh ṭhan nak hi fiang tukin alang fawn ṭung i, van tho ṭhan lo le bang sehlaw cu kan thlarau cu Pathian hmaiah a dir kho hrimhrim lai lo. Mi vanduai cem zong kan si ṭheu laid ah tiah ka zumh. Thawhṭhannak umlo titu Saddusi pawl rauhnak cu  hi thihnak le thawhṭhannak i an hnawl diam ai Paula nih hika ah hin a van chim ṭhan, "Cun Khrih cu thihnak in thawhter asi lo ahcun kan nih cu chim awk zeihmanh kan nei hnga lo i, nan nih zong zumh zei hmanh nan ngei nga lo. Sihmanhsehlaw  biatak cu hihi asi, Khrih cu thihnak in thawhter asi i, cucu thihnak chung i aa hngilhmi han zong kha thawhter an si ve lai tinak aamahkhan asi(1 kor 15:12-20). A va sunglawi ve aw!! Tawih kho mi taksa phun in  aum  i, tawih kho tilo mi thlarau in thawhter asi ṭhawn. Zumtu pawl kan hrangah hin zeitluk lunglomhnak khi dah ava si aw, hi vawlei ah kan dawtmi kan hawi le rual hna le a laim cia mi kan dawtmi  han zong cu, THAWHṬHANNAK  NISUNGLAWI AH CUN avan tho viar ṭhan te lai  i, Kan rak thih manh asi zongah kan dawtmi rak kal hmaisa pawl nih cun van suikhuahlipi cun an rak hngah peng ko i, zeitikni ah maw cun kan zaten in kan i tong in kan hmu ṭhan te hna lai.

Kha  JESUHI THAWHṬHANNAK NISUNGLAWI kha hlan lio ah arak phan cang i, tu i kan hmabak THAWHṬHANNAK NISUNGLAWI hi cu a van rakthlak  hringhran lai dah!!  Mitthi pawl vialte cu Bawiṭhutdan hmaiah a hme, angan, alian, ate in, kan dir viarte lai i, rili pawl zong nih cun a chung i mithi vialte cu a van chuah hna lai  i, seol i hremnak atuarmi vialte zong an van chuak viar lai, mitin nih an thiltih ning cio in rel piak an si lai. Pasal le zong nih an dawttuk mi an nupi le zong dawtnak in i chimhpiak zong a ngah tilai lo, misual cu hrem an silai  i. Cubantuk hremnak meikhu cu zungzal in  cho lai  i, chun le zan dongh ni anei ti lai lo. Thihnak le mithikhua cu Hell ah paih asi cang lai. (Thup 20:11-14;thup 14:11)

Dawtmi zumtu u le nau hna, cu THAWHṬHANNAK NISUNGLAWI ahcun zeidah kan chim ve lai??? Hi Jesuh thawhṭhannak nih hin kan nunnak ah theitali rahṭha chuah hram seh....Mipi chimcawk lo ṭahnak he Hellram chungah an lut lai i, miding, mifel cu pawl cu kan PA ramah nibang kan ceu zungzal cang lai.

"OCTOPUS BANTUK IN RALKAP RALTHUAM"

Proceedings of the National Aca­demy of Sciences-ah, nikhat ni i chuak ahcun Octopus lak in thiamnak thildanglam neih i, cuthil hmang cun ralkap ralthuam cangkang (high standard) le t'ha ngaimi tuahkhawh nak dingah heh tiah an lehla cuahmah ko ti asi.Octopus nih hin danglamnak rio anei ti asi,cucu zeidah asi tiah cun a umnak hmun color(ZAWNG) bantuk in ataksa zawng hi ai thleng kho ti asi, hi ai thlen khawhnak hi heh tiah an lehla cuahmah ti asi, cu thil kalthlang cun ralkap ralthuam siamkhawh dingin hma an lak cuahmah lio ti asi.

An buaipi cuahmah mi hi Color-Changing Comouflage Tech a si. Researcher-tuahtu pawl nih cun thilpan ngaimi (flexible sheet) an tuahchuak i, cukaah cun  temperature-sensitive dye a um ti asi, light sensor hmang mi asi. Hi sheet an siam mi hin a pawngkam i thilzawng bantuk poh in a zawng ai thleng kho. Proceedings of the National Academy of Sciences Newspaper nih achimh ning ahcun  hi an thil buaipi cuahmah mi  hi an i ruah ning bantuk i an tuah khawh ahcun mah private hman ding zongah siseh, thilsiamnak hmun le ralkap lei tiang zongnih thilthatuk asi t'heu lai tiah zumh asi.

University of Houston le Uni­versity of Illinois pawl nih cun octopus leh squid pawl ai thlen danglam ning hi nasatak in an lehla, an cawng ti asi. An thil cawnak lak hmun in  flexible sheet an siam chuah cang i, hi sheet(thilpangte) hi a pawngkam zawng umning poh in ai thleng kho mi asi. Khawlum ning azirin ai thlak danglem kho i, acaan ah cun hmuh tlangkhawh zongah ai thleng kho ti asi fawn, a changin hmuhtlang khawh lomi ah a um kho fawn t'hiamt'hiam. Hihi  an tuahkhawh chin lengmang asiah cun ralkap ralthuam raldohnak ah thil t'angkai tuk mi asi t'heu lai tiah an zumh mi thil asi.

"THE VAMPIRE OF SACRAMENTO"(A TRUE STORY)

Richard Trenton Chase (1950 – 1980):

Hi tuanbia hi ataktak, ahman mi thil asi mi asi i,  phuahcop ih i ka van ṭial mi asi lo. Most evil serial killer titiang i an auh mi, Richard Trenton Chase hi American schizophrenic serial killer a si. Ni 30 chung karlak teah miparuk 'Sacramento , California' ah rapthlak tak a thah hna. A min phuahcop in "The Vampire Of Sacramento" tiah phuah piak arak si. A mithah mipawl  thisen a din tawn i, an satiang zawng a eitu asi,curungah hi min hi raksak mi asi. 

AHLAN A NUN:

Chase hi Santa Clara RAM, California ah May 23, 1950 khan arak chuak. Unau pahnih an si i, a naunu hi amah nak in kum 4 in a hngakchiah deuh mi asi. A tleirawl chuahka teah hin addict mi arak si ti i rak chim mi asi. zu le drugs phunphun (zu, marijuana le LSD) ahawipa David Mark Purdy he heh ti i rak tongtam mi an rak si. Anu le pa zong hi addict thotho an rak si, rem ni hi zeitik hmanh ah an nei bal lo i, an fale hmai hmuh dingin apa nih heh tiah anu hi a vuak tawn ti asi, voikhat le bang cu apa nih anu kutdong pakhat tete in a khiahpiak dih ti asi. Cu hnu arau hlan ah cun anu le pa hi an i ṭhen, anu nih hin afapa cu kum 10 mi asi lio te hin asilo zawngin heh tiah lam a hmuhsak i, tuah afial tawn tiin chim asi. A tlangval thawkka te hin Chase nih hin thinlung lei felnak cu ai ṭhanpi i, a lungtur hi cawl ding bantuk in a ruah tawn, a caanah cun athisenzam pawl hna cu minih an firpiak bantuk hna in a ruah tawn. 

Serthlum kengin a lu ah achiah i, cu nih cun a thluak ai dinhding mi kha vengin serthlum lak cun vitamin C a hipluh cu  a zumh azumhbantuk. A caan ahcun a luruh hna hi i ṭhen in, a dangdangah an i ṭhial tihna in a zumh tawn. Curuangah cun a lu a kolh i, aluhruh pawl cangh ning pawl kha hmuh khawh ai tim. Anu nih tur(poison) in thah a ka timh tiah airuah zungzal fawn, curuangah cun inn cu a chuahtak. A hawipa he inn an hlang i, hmunkhat ah khua an sa ti asi. A hawipa nih cun  zu le drugs phunphun arak tihtawn kha a van chimh i, cucun an inn hlannak pawngkam hrawng i taklawng in ai chawh tawn cu aduh lo ning kha a hawipa nih cun avan chimh, cutikah a hawipa nih inndangah i ṭhial dingin Chase cu atitikah a duhlo caah a hawipa tu nih cun a ṭhial tak. 

Amah te lawng a um tik ahcun chizawh le uico cu athlaih hna i a thah hna i cuticun an sa cu a hringin a ei tawn hna. An thisen zong cu a din fawn hna. Cuti i ati chan cu alungphu cawlding bantuk i a ruah tawn mi vengtu asi tiah aruah tawn. Kum 1975 ah khan Chase- cu zubui thisen, athisenzam chungah arak i chunh ruangah fakngaiin a zaw, thinlung lei siizungah chiah asi i, a damṭhat hlan cu cuka ah cun um peng rih dingin an Voikhat cu nurse duty pawl nih akamsir le a angki i thisen kaimi pawl cu an hmuh i, anih nih cun va raktlai in arak thah i a rak ei khi arak si, cuka thawk cun "Dracula" ti min hi put hram a van i thok. Asinain adamṭhat hnu deuhah cun khawtlang hrangah mihnoksak asi an zumh lo ruangah siizung cun an chuah ter. Voikhat cu achuah hnu ah hin caw arak thah i, bucket-in a thisen le athin aken lio cu an hmuh, asinain a cungah zeihmanh dan an tat lo. 

LAINAWN NAK:

Lai a nawn hmaisabik ṭum cu December 29, 1977 ah khan asi. Kum 51asi mi engineer Ambrose Griffin- cu annu he  an bazar tlugnlei hnu lei in, an inn hmaiah mithal in a khah hnu ah lodiam azam ti asi.

Griffin- athah ni in karhnih nak ahcun nu pakhat innah athli tein luh ai tim i, sihmanhsehlaw innka felfai tein a rak i khar ko nain, zeitim khin a lut kho ṭhiamṭhiam ti asi, an ihkhun le an hnipuan pawl cu azun azunhnawh hna i cuticun a chuahtak tak ṭhan ti asi. Police sinah Chase- nih achim ningah cun "innka khar lo cu arak ka wellcome tinak asi” tiah a ti hna.

January 23, 1978 ah khan avawi hnihnak cu avan thahṭhan hoi. 'Wallin' timi inn cu i hrenh loin ahmuh tikah, David wallin- nupi, kum 22 mi, thla 3 mi naupawi lio Teresa wallin- cu hnawmhlonh dingin lengah avan chuak i, cucu Chase- nih cun a vanthlaih colh i, 22 caliber pistol, Griffina kahnak i ahman tawn mi cun voihnih tiang akah cucun meithlamu pakhat nih cun arak iv en nak ban kharleiah cun a khen fawn, pakhat tu nih cun aluah a khen fawn. Cuticun atlu i, Chase- nih cun a va panh i athinhnaka zawnah cun ava kahchap. Teresa wallin- ruang cu roomah akalpi i coka ah a chiah mi anamte cu avalak riangmang i, duhtawk in a ihpi hnuah a duhtharek in asawisa ti asi. Aṭangtuh tangin a zai i, athisen a din, ahnuk kehlei kam hmur cu a tansak ṭhan i, alung le athin zong cu heh tiah nam cun a fih ṭhawn ti asi, cuhnu ah cun aril a chuah piak i, akal apahnih in  aphawrh piak i ahnu leiah a chiah ti si. A mithah nak hnuhnung cem hi Teresa wallin- athah niin nilinak January 27 asi. Mah hi ni ah hin arual in mi pali athah hna ti asi.

Hi zanah ṭhiamṭhiam ahhin kum 38 asi mi 'Evelyn Miroth-timi nu te innah a lut ṭhan i, a hawipa  Danny Meredith timi  alu ah akah i, a motor car tawh le  aphaisa bawm a firpiak. A hnu deuh ah roomah a lut ṭhan i, Evelyn Miroth-timi nu ai khawlh lioah cu akah ṭhan., hi rual hin afapah Jason Miroth, kum 6 mi cu akah chap fawn..

Evelyn Miroth- timi nu  hi taklawngin ihkhunah hmuh asi i, ahnun i police pawl an chim ningah cun “ai khawlh lio i kah asi hnuah , inkhunah a ihpi ta i, a baw cu a zei piak i, aril lengah a chuah. Cucun a hngawngah hmulo hrawng in a vih  i cucun a thisen cu a dawp ti asi. He zanthotho ah  hian Chase-nih cun  a palinak a athah mi Evelyn-timi nu i, a tupa kum 1 le thla 10 asi mi David- thah ding i a buaipi cuahmah lioah cun afapa  Jason nih lente aicelh pi tawn mi an inn pawng asimi hngakchia nute nih cun an inn i lente i celh dingin avan sawm tilo tik an innah cun a vakal i, an innka cu a va kingh. Cu thang cu Chase-nih cun avan theih, an tupa David- tu cu lodiam in ai zampi. David- ruak hi an hmu colh lo i, ahnu ah khin a umnak pawng hnawmbawm chungah cun a ei ban ataksa cu a hlonh ti asi. 

Asinain  Chase- hi ai ralring lotuk tiah a thiltuah mi pawl zong hi thup zong ai tim lem lo. A mithahnak kehneh siseh, kutneh siseh athah ning hna le atuahta ning hna in cuticun a chiahtak hna ti asi. Evelyn cungkhr le a hawipa thahnak i a hman mi meithal  ahman mi hi Griffin- a kahnak meithal le Teresa Willin- te  kahnak he khan an i lo viar tikah cun police hrangah cun hawl olte khi avan si fawn tiah cun rang tein avan tlaih khawh colh. 

A CAAN HNUHNUNG:

May ni 8, 1978 a van phak tikah cun, Richard Trenson Chase cu  Sacramento, California i miparuk lainawn ruangah thiamlo coter asi i,  thawnginn harcem "Gas Chamber"timi ah  a damchunga tang dingin  bia an khiah piak. A mizia ṭihnung le amithah ning pawl rakthlak rungah a thawngtlak pi a hawile zong nih an ṭih ti asi. A mah tein i that dingin a forh tawn ti asi. Cun December 26, 1980 ahcun a mithah mi pawl athisen a din tawn ruangah “The Vampire Of Sacramento" ti i, an theihlar mi Robert Trenton Chasec cu a thawngin tlaknak ihkhunah thi in char a si. Prison doctor pawl nih amah zohkhenhnak tiah an pek tawn mi sii, karkhat chung i eiding i an ti mi cu voikhat eiah  eiin 'overdose' in athi ti asi.

#Richard Trenton Chase- hi atuanbia hi tlamtling deuh in Documtary i tuah asi i, a zohduh tu hrangah cun "Richard Trenton Chase ; the Vampire of Sacramento (Documentary) " tiin "You Tube" zohkhawh in a um. # Serial movie lar 'CSI' ah "Justice Is Served" timi episode le Criminal Minds' a "Blood Hungry" timi episode kha hi lainawn nak cehchan in an tuah mi asi#. 

***(SYRIA TUALCHUNG BUAINAK RUANGAH MITHI 180,000 LENG AN SI CANG"

Syrian Observatory for Human Rights-nih Ningani i  report a chuah thar mi ahcun,kum 2011 March thla khan  Syria ram i tualchung buainak achuah ruangah mithi 180,000 leng an si cang ti asi.

Monitoring group nih hin buainak a chuah ruang i, mithi an i chinchiah mipawl hi 180,215 an tling cang tiah thawng an thanh. Hi mithi hna lak ahhin mi 58,805 hi cu civil (tualchung mi) mi an si i, hngakchia 9,428 le nu 6,036 an i tel ti asi. An cozah sinak thlak timtu tapung mi 49,699 zong thah an sifawn ti asi. An lakah hin  al-Qaida tapung i ai tel mi Al-Nusra Front le Islamic State member- pawl zong an i tel ve ti asi. 

Kum 2011, March thla thawk  khan cozah thlak aduhmi pawl nih hin sandahpiah haihawt an i thok i, ahramthawk teah cun tharum i tel loin boruak nuam tein rak kalpi asi tawn, asinain tapung thomi pawl cu ramhruaitu nawl ngeimi pawl nih tharum in an rak leh hna caah hi buainak hi avan cawhchuak thaimi asi ti asi. Buainak a chuah ruangah ah hin mi tampi an thih hleiah minung ting reng lo cu mah le nun humhim nak cio hawl in an zam, an vakvai ti asi. 

 http://www.vanglaini.org/khawvel/23622#sthash.iyViym8o.dpuf

SCIENTIST MINTHANG PATHIAN A UM TI ZUMTU PAWL”

Hi vawlei cungah hin mithiam scientist tawr le cheng an um ko hna culak i a cheu lebang nih cun Akan sersiamtu PATHIAN um a zumlo mi tampi an um, asinanin scientist tampi hna lakah PATHIAN  a um atitu ṭhenkhat pawl cungcang chimkhawh kan van i zuam lai. 

NICHOLAS COPEERNICUS (1473-1543): Copernicus hi Polish astronomer asi i, amah hi Pathian ti i fekngai le ralṭhangai in anun pitu asi. Planets pawl nih hin ni an helkual ti hi mathematics hmangin ahmu chuak hmaisa bik tu asi. Heti lio caan hi cun  lei le van thil cungcang tuahnakah hin kohhran(biaknak) zong thuk ngaiin an rak i telhtum ve. Hi caan a phanh hlan lebang ah khan cun kan vawlei tu hi ni le thlapa, arfi pawl nih khin an rak hel tawn tiin church(zumtu) nih khoh ngaiin an rak i tlaih zungzal tawn. Asinain hi zumhnak hi a hman lo ti hi, Copernicus nih hin mathematics hmangin a vantuak i a van hmuh chuah mi asi. Thilmak deuh asimi pakhat cu amah hi biaknak lei cu chimlo, minung sinak in mizalen ngai asi ruangah BU lei zawngzong in siseh Catholics le Protestant zongin an rak pompi vethlap.A thil hmuhchuah cungcang hi  lecture pe dingin  Europe ram chung i  University dangdang tiangin khual atlawng. Cun, kum 1533 ah khan Vatican ah Pope Clement VII zong nih khan a pawmpi thlap fawn. Amah hi kum 1497 ah khan Catholic kohhran(Bu) ah, Pathian rianṭuantu dingah ruat asi fawn. Kohhran lam lei zongin hi a thil hmuhchuah hi kan Bible he ai kalhnak a um lo ti zong an rak aupi fawn, tutiangin a tuanbia hi cawnin a um peng rih, a tuanbia hi cu hi vawlei a dongh hlan lo hi cu a cuang zungzal cang lai ti asi. Curuangah ah tuchun ni tiangin akan nih hmun kilkawi te ummi zongnih kan theihkhawh nak a rak si.

FRANCIS BOCON (1561-1627): A nih ve thung hi cu philosopher lar le hmingthang a si ve thung. A philosophy pawl hi ahman  maw hman lo (santatnak hmangin a zohfel viar hnu cikcek lawngah phuanchuah ci asi ve thung anih hmuh ve ning cu cutin asi ve. Amah zong hi Pathian a um ti i, hngerbur in ai tlaihtu asi ve fawn, (atheism) lam lei hi cu mi nih thil sining cang atheih fuh lo ruangah asi,, kal kal in heh tiah beilen hmanh hnasehlaw dongh ni anei lai  i, cutikahcun a kalkhawhnak cin lenglam ah cun Pathian nung hi a um taktak ti hi an hmuh chuah khawh lai ti i, a ruahning asi. Bacon nih hin  rianṭuan le thil ngaihtuah pawl hi ram le miphun hmasawn nak ah le Pathian kauhnak ding caah a hlan ti hi a chim zungzal.. Ani zong hi zeitik hmanah hi vawlei nih a min hi aphilh tilai lo. 

JOHANNES KEPLER (1571-1630): Kepler- ve thung hi cu mathematician le astronomer si kop a si i,  Laws of Planetary Motion tibantuk lei buaipi tu pawl hi asi  i, kan vawlei le kan planet dang pawl nih hin  ni hi an hel ti zong hi a chan lio ah khan arak thei diam cang i, cun, Newton a chuah hlanpi khan vawlei nih hin hipnak anei tizong kha a hlan kan tein arak chim diam cang ti asi. Amah hi Lutheran luhruh titian i an rak chimmi pa arak si ve fawn kan universe nih hin  Trinity he i pehtlaihnak a nei tihna hi arak chim tawn fawn. An chan lioah khan cun biaknak duhlo zawng i bia a chuah maw, an vorh sual ah cun zeibantuk scientific thiam le fim sihmanhsehlaw  (Bu) an cungah dan araktat tawn hna ti asi, zeibantuk id an an i tat cu chim asilo.Sinain, Kepler- hi cu zeitihmanh an ti ve lo ti asi, Culawng si loin Catholic Graz ah protestan professor dang pawl an chuahter viar lio hna anih cu Professor bantuk in a um an siansak bik ti asi. Thilmak deuh hi cu arak si ngai.

GALILEO GALILEI (1564-1642): Galileo ve thung hi chu Roman Catholic pawl he heh ti i ai kalh zungzal mi an si vet hung. Kan solar system cungcang, vawlei le planets nih ni an hel a ti  kum 1633 a chuah zong kha asinak tak ah cun proof nak tak tak arak neih lo ruang deuh ah asi ti asi. Cun, kha bia a chuah hlan kha Kepler-nih a rak chuah diam cang asi kha. A telescope hmuchuah minih khan a sinak tak ah cun kan vawlei nih ni a hel ti kha fiangte in arak  chimfiang fawn loh. Asinain, van tiṭhan ko usih law, amah hi Pathian hi a um hrimhrim ti i zumhnak nungn nei mi asi ve. Kha lio caan i, Pope kha a hawi hlun asi i, i theituk ko hna hmanhsehlaw Pope nih mipi vantlang sinah  vanlei thil cungcang a puanchuah tawnmi kha a kalh hrim ve i, a cungbia zong Pope nih hin a thlingthla zungzal ti asi. Dynamics lei cawnnak hi a uar deuh ti asi. Galileo nih hin ‘Bible le Pathianbia hi a palh kho hmrim lo’ a tiah ralṭha ngaiin arak dirpi ve ti . A thil hmuhchuah mi pawl zong Bible hmanter tu an si tiah a ruah fawn, Cun tuchun nitiang zongin a thu le hla pawl cawnin an um i, hi vawlei  scientist lar pawl lakah a min hi a van lang peng ve rih mi asi ve fawn.

RENE DESCARTES (1596-1650): ‘Father of modern philosophy’ ti tiangin an rak kawhmi arak si. French mathematician, scientist le philosopher Rene Descrates hi mi namen an rak si hrim loh. Amah hi zumhnak lei active ngai mi asi i, Roman Catholic a si, ahngkchiat lio te hin an chan lio i, philosophy um pawl hrimhrim hi ai daih bal loh ti asi hleiah biatka kong hi hmuhchuah ai timh cu asi. Pathian hi a um hrimhrim ti fiangte i proof khawh ai timh mi asi i, zei thil atuah poh ah Pathian hi a pakhat nak ah a chiah zungzal tu asi, scientific methodology van hmuchuaktu pakhat asi i, a caan tamcem hi cawnnak le Pathian biaknak ah a hmangtu asi.  Vawlei zeitik hmanhah a philhkhawh tilo dingmi scientist ropi lak ah a van hlangkai zungzal mi asi.

BLAISE PASCAL (1623-1662): Pascal zong hi Roman Catholic chungkhar lak in van ṭhanglian mi asi i, amah hi French mi mathematician, physicist, inventor, writer le theologian a si ve thung. Mathematics leiah cun projective geometry ah treatise pawl hna ṭial in probablity theory zong hi amah rak hmuhchuah mi arak si.Mechanical calculator pawl zong hi a rak hmuhchuak i, ‘principles of vacums’ le boruak(pingpalo) neknak cungcang pawl zong hi arak hmuhchuah mi arak si ṭhiamṭhiam. Kum 1654 ah khan i larna nal bantuk phunphai khi a hmuh i, cuticun Pathianbia cawnnak lam lei hi anih nih cun a buaipi ve thung.  Vawlei scientist ropi pawl lakah lang pha in athih hlan hi a biachim hnuhnung bik cu , “Pathian nih a kan kaltak bal” tihi asi.

ISAAC NEWTON (1642-1727): Vawlei cung scientist ummi lak ah mi ropibik lak ah alang ban kho ve mi Isaac Newton hi optics, mechanics le mathematics lamlei nana  naah hin cun kan theih larmi le mi ropi tak asi zia cu kan theih cio. Athil hmuhchuah hi atheuneu cu asihrim loh, khuaruahhar thil hi cu arak si ve ngai hrim.. A science buaipi lei hrimhrim ah hin  mathematics le number lei hi a biapi bikmi laimu cem asi tiah tiin anih cun a ruah.Mi tampi nih an theih lar lem lo mi cu amah hi zumhnak leiah mi serious ngai mi le Pathian ṭihzah ngai mi asi, science lei i, a thil ngaih pawimawh bik mi cu  mathematics le number lei zong hi  Pathian nih  Bible le history pawl minung pawl nih an theihthiam khawhnak hnga a kan pek tiin a ruah,  a biblical numerology lei zongah nasa ngaiin hma arak la tu asi. Amah hi orthodox ngai mi cu silohmanhsehlaw  thil zeizong theikhawh nak dingah hin Pathian a pawimawh cem tipawl hi asi ve, ‘Lei le van i a thilsiam dawhcem pawl le sunglawi cem pawl nih hin  Sersiamtu Pathian ropit zunglawi zia hi an rak  phuang chhuak ” tiah arak chim.

ROBERT BOYLE (1791-1867): Royal Society hmuchuaktu pawl lak i, amember hmaisa pawl lak asi mi Robert boyle ve thung hi cu ‘Boyle’s Law for Gases’ an timi a hmuchuaktu siin anih hi chemist a si ve thung . A nih ve thung hi cu Protestant asi i, zumhnak leah mi serious ngaimi pakhat asi hleiah a chawva lei in siseh atheihkhawh chungin Pathian ramhrangah ahlu in a pe tawntu asi hleiah ram dangdang i Thawngṭhabia chim nak dingah aneihchiah chaw le va ui loin ape tawntu zohṭhimhtlak asi fawn.Cutin, Biakamthar cauk hi  Irish le Turkish holh in alehnak tangka zong atumtu amah asi fawn. A chan lioah A theist nasa tak i rak dotu pasal ṭha arak si i, hi titian i Pathian rianṭuannak leiah arak ngai pawimawhtu arak asi. 

MICHAEL FARADAY (1791-1867): Michael Faraday zong hi a hming thei lo kan um lem lai lo dah tiah ka zumh. Amah hi soser fapa a si i,  kum zabi 19 nak i scientist ropi bik pawl lakah amin hi arak lang phan ve mi asi. Electricity le magnetism lei  i, arianṭuannak cun, vawilei  physics lei  dinhmun a danglam tertu mi ropi asi ve, cu nih cun tuchan kan nun tiangin adanlam tertu hi a sip eng ko rih. Anih zong hi Protestant peng pakhat, Biakamhlun lei vawngngai in akal pitu Sandemanians an ti mi lak i pakaht si ve in  Pathian ṭih mi le zumhnak lei i mi serious ngai mi pasal ṭha pakhat asi ve fawn.

GREGOR MENDEL (1822-1884): Mendel ve thung hi cu a sinak takah cun puithiam ‘monk’ an timi pakhat hi asi ve. Anih nih hin genetics lei  i,  mathematics foundation ‘Mendelianism’ an hei tiko le, mah hi hi avan hmuhchuak mi cu asi.  Charles Darwin nih  ‘Origin of Species’ a  van phochuah hlan kum liam diam cangmi kum 1856 ah khan hi cungcangah hin research ṭhalak arak tuah diam cang mi asi. Kum 1868 ah a umnak Monastery ah Abbot hrangah hlan asi  i, amah hi science le religion ( sakhuanak)  kal hran ter timtu ‘The X-Club’ an timi pawl hmalak nak aṭawmpitu si loin science le religion( sakhuanak) hi an i pehtlai ti a ṭangmi pawl ci hi asi. Anih zong hi zeizong vialte nak in Pathian pakhatnak a chia zungzaltu zohṭhimh tlak pasal ṭha asi. 

WILLIAM THOMSON KELVIN (1824-1907): Lord Kelvin ve thung hi cu British khua le ti siin, tulai physics van dincho nak dingah hmai a latu mi hmaisa, Albert Einstein te le Isaac Newton lepawl he lamtual khat i a lengtlang mi ti i, an ruahmi hna mithiam minthang pawl an si hna an nih pawl hi. Europe i University phun phun  lak in degree phunphun alatu zong asi fawn.Amah hi Kristian miṭha ngai mi siin a chan lio ah minaran pawl nak hmanh in aletin phun le hnam ṭanhtu asi hlei ah Pathian ṭihzahtu kho ngaitu arak si ve fawn. Encyclopedia Britannica tiangin ‘physics lei i  hmaihruaitu, kum zabi 19 nak scientist ropi, kum zabi 20 nak i, scientist pawl hrangah lam sialtu ,’ titian in an chim tawn mi kha arak si.

MAX PLANCK (1858-1947): Quantum theory, atoms le sub-atoms vawlei nih a theihphah nak van hmu chuaktu Max Planck nih hin physics leiah cun sulhnu cu namen loin a nei ve. Cuti lio ah cun amah hi Kristian/zumtu ṭha zohchunh tlak le phun le hnam lei mi mihoiher kau ngaimi pasal ṭha pakhat asi ve. Kum 1937 lio i a lecture ‘Religion and Naturwissenschaft,’ tile bangah khan cun “Pathian hi hmun tinah a um i, A thiltihkhawhnak zeizong vialte hi a luahkhat viar” tiin ralṭha ngaiin rak tlangau pitu asi. Amah hi Pathian a sinak pathum; ‘Zeizong  vialte ti kho , Zeizong vialte theitu le Khawika hmun poh zong i um, ti zumhnak fek ngai  i ai thlaihtu asi hleiah Atheist pawl  dodaltu asi fawn,  kum 1920 khan ‘church-warden’ asi  i, hi rian hi athihhni tiangin hlawhtling le zohchunh tlak tein aṭuantu asi ve.

ALBERT EINSTEIN (1879-1955): Einstein min van rel lecangka tein  mithlam i a van lang hngal colh mi cu  chu E=mc2 hi (pungteni) hi asi top hee!!! Nan van thei cio ṭheu lai dah tiah ka zumh. Science hrang i  a contribution mi cu chim tam ho loin a tlangpi, atam u nih cun kan theih vio ṭheu lai dah, anih tluk i vawlei nih science leiah amin an theih  mi le lar hi, an um lem ti laid ah tiah ka zumh. Biaknak a ṭhnen ning hi chimthiam a har ngai, a cuti lio ah cun Atheist bantuk i, midang nih an rak chimtawn mi hi cu heh tiah ai pheh vet awn ti asi. Encyclopedia Britannica nih a bia le hla a ṭial ningah Einstein- hi thil siam vialte lak in Pathian hi ai phuang tawn mi asi ti i, zumtu asi tiin a rak chim. Asinain anihnih hin cun Pathian nih zeibantuk thinlung puin dah  asersiam i, zeitibantuk thengte in dah a siam tihi ka theihduh cemmi asi tiah achim tawn. Amah hi thil hrimhrim siamtu a um ti i, zumtu  ‘creationist’ a si i,Biaknak taktak fumfe nei lohmanh sehlaw  arak chim tawn mi cu, “Biaknak tel lo science cu a ke a bai i, science telo biaknak zong cu a mit acaw ve fawn” tiah arak chim tawn mi asi. 

Mi thenkhat pawl nih thiefiang lem lo hin olthadak in ‘Scientist pawl nih cun Pathian  um an zum ve lo...’  tihna in an chim tawn nain, hibantuk pawl scientist ropi taktak hi vawlei i um ching i, amin a cuai tilo dingmi pawl kan van chimmi pawl nih hin Pathian a um tihi an zumhtuk lehlam, zeibantuk in zumh awktlak asi ti lebang cu kan nak hmanh in a rak thei deuhtu an silehlam. An zunh men lawng men si loin  an chan lio i, mi narannak in Pathian a um tihi an rak zumh hlei ah an mah deuh tuhi biaknak le ah ṭhangngai in arak kalpitu hi an rak si deuh tihi kan theih a ṭha. Scientist pawl lak zongah tampi cu Pathian a um  lo titu le biaknak lei zong ngaihsak lem lo zeimawzet cu an um ko lai ti cu theih ci aasi ko nain hi kan van chimmi pawl nih hin cun Pathian um tihi an zumh i, an mah zong Pathian dunhmun sang taktak ah a cawisan tihi  ka hmun ning asi ve. Kan Pathian zeizong vialte ti khotu Amahah zumhnak a ngat pawl hi a cawisan vet awn hna tihi kan theih ṭhan ding zongah kan van duh ngai fawn hoi. A zeihmanh hlan i a ‘Pathian um ka zum lo..cuti..kha ti..,’ rak ti ve ringawt hi cu a um maw um lo ti kan test khawh han asi lemlo ahcun mumal neilo i rak au khuan hi a ṭa lem lo tiah ka ruah. Cuti asi lioah cun Pathian i a duhduh ningin rorel tawn caah, Amah zumtu pawl,  hi vawlei ah  acawisan viar hna lai ti lei zawng cun ka van chimduhnak cu a si ruam lo, asinain  thil pakhat a pawimawh ngaimi kan theih ding mi cu, A mah fekte i ai tlaih i, a zumtu pawl le a nawl angaitu pawl cu an thihhnu ah an thlarau hrangah zungzal nunnak, zungzal Vanram i hmun akan tuahpiak i, cuti lio ah cun, A mah zumduh lo i, a nawl ngai duh lomi hrangah cun Hell a tuahpiak hna i, cu hmun pakhatkhat kal ding cun kan mah duhthlan nak ah ai hngat ti hi kan theih zungzal dingah a ṭha mi asi fawn.....

“Bawipa ṭih hi fim hramthawk nak asi”  Sam 111:10/Phungthlukbia 1:7

Note: A remrem in website ta  siseh, hmun dangdang ta aremcan ningin  ka van leh mi an si.

SAL TANNAK LAK I HRUAICHUAK TU (MISSIONARY ROPI GRENFELL)

A hmanthlak ka van tarmi hi George Grenfell cu asi. Kum 100 hrawg liam cangmi ah khan, Africa ram, Congo i ummi khawte pakhat ah hin nu hngakchia pahnih hi cuka ah cun khua an rak sa. Di inn nawnte ah hin cucu tecun khua cu an sa. Cu ka ahcun Pathian lei nak hmanh in Doih (witchcraft) le thlarau lei thil (nature spirit: eg: Ti siseh, ni siseh, van siseh,...etc..) cupawl bia cun khuasa mi an rak si.Inn ah cun an nu changtuah mi an i manh caan pohah  heh tiah an theih khawh chungin chantuah cun an mah tawkte in an buaituk vet awn. Cuti i an nu rianṭuan an bomhkhawh hnu cun an umnak pawngkam i ummi tipi kamah cun ṭhuin, cu tipi i khualtlawng chukcho mipi pawl cu nuam tingai cun,  cuan in an caan cu an hmang tawn. 

*Cuti i  thin hnangam ngaiin, an um lioah cun  nikhat cu thil duhum lo ngai mi pakhat an cungah a van phan . Cucu an khua pawng i khua pasal ṭha pawl cu an ralpawl nih cun an khua an van doh hna i, ceilak an thahna hna hleiah nupawl le hngakchia pawl zong cu an thlaih chap hna ti asi. Cu an tlaihmi hna lakah cun an fanu te pahnih cu an rak i telve. Cuticun ralpawl nih cun an khua leiah an i tlunpi hna i, an Bawi(chief) sinah cun “SAL” hrangah an zuar hna. Cu hngakchia pahnih te cu thinpang lung rethei in an khat, ziah tiah cun nasa ngai i an pu le pawl rianṭuan piak ding an si. Cuti i an ṭuan lo ahcun afahkhawh chungin hrem ding khi an si fawn. Cuticun a hohmanh ngaihsaktu neilo te cun cuti te cun an pahnih tein harsa tuar in chunni an van hmang.

*Asinain zeitik lai caan zong i, dawttu an theih loin an rak nei, cucu lei le van siamtu Pathian asi. An tlaih hna niin  arauh hlanah cun Pathian nih an mah hruaichuak dingin mi pakhat a fial. A min cu George Grenfell a si , England ram in Thawngṭhabia chim dingin  Congo ramah a van kal. Tipi lak ahcun heh tiah khual tlawngin hmunkip ah a vak atawi ti asi. Cu akhual tlawnnak lawng min cu “PEACE” ti asi.A dongh nak ah cun BAWIPA nih, A mah aherh taktak tu sinah cun afial hna. Nikhat cu, hngakchia nute pahnih an thlaihnak hna khuaah cun  ahruai hna i, an Bawipa(chief) nih cun hngakchia pahnih cu Grenfell- hmai ah cun an van hruai hna, a van zoh hnaah cun azang hi a fak tuk hringhren hna. Sal hrangah si loin an luatnak ding caah amah nih cun an pu misual le  mi lungkhong mi lak cun an unau te cun a cawk hna ti asi.Cuti i, Grenfell- nih a van cawk hna cu an unau cun an i lawmtuk hringhran, asinain athlite cun thinphan le ṭihnak in an khat thotho. Zeiruangah dah hi ti zongzai tangka tampi dih in a kan tlanhnak chan hi asi hnga?? ti cu a lehnak theihkhawh si ṭung lomi biahalnak sepsep ti i, a thlite i an i halmi cu asi. Asinain an pu ṭihnung le misual kutchung in an luat khawh an zumh ruangah le a thlite in ṭih ngai bute  cun Grenfell- lawng cungah cun an ṭhuthmun te cu an van i remh i, khawika leiah dah kan kal lai tizong cu thei hlei lo cun, an hna khi a ngam tuk hrimrhim tuk manh cang ti asi cuvial hmanh ah cun.

 *Asinain lawng i an i thawh hnu arauhhlan ah khin thil ṭihnung dang avan phan ṭhan hoi ai!!! Grenfell nih cun,  pasalṭha rual hriamhrei keng, lawng in a rami an lam lei i a rami cu a van hmuh ṭan hna. An lawng he a van i naih deuh hnuah cun a ṭhen cu lawng lengah an chuak i, lawngte an  i zah i, an kutin an i kenmi feizum ngai mi cun  Grenfell-lawng cu an van khawh len cang, Grenfell-a nih cun dinhmun ṭha lo ṭihnung ah kan um ti a theihtik ahcun Pathain sinah venhimnak  le fimnak  halin thla cu avan cam cuahmah. Mah cu lioah cun hngakchianu pakhat cu a van rak i, heh tiah aban cu a hawi. Cutikah cun Grenfell nih cun zeithil cangdah um?? tiah cun avan hal colh ve. "Khi an lakah ka unaupa ai tel ve!” tiin ṭap pah cung cun a van chimh, “kan khuami pawl an si khi” tiah a van nolh ṭhan.

*A unaunu nih cun cubia a van theih cun an pahnih cun heh tiah an van au. Cuticun khat lei ral cun an khua pasal ṭha heh tiah cun an van au chap ve fawn. Cuti khat talei veve i an i au khuanh nak cun an aw an i thei kho lo veve hoi. Cukaah cun  Pathian- nih  Grenfell- cu ruahnak ṭha avan pek i,  alawng mawngtu sinah cun  lawng (laifarii) (whistle) cu tum dingin a van ti i, cu laifari thawng cu an theih bal lo ruangah mak tingai cun khuaruahhar ngaiin cun dai ṭhipṭhiap cun an van um ti asi. " Na unaupa cu van au ṭhan” tiah Grenfell- nih cun hngakchia nute cu dinte khin a van ti ṭhan. Cuticun a van auh ṭhan hna tikah cun, a unaupa zongnih cun daite um loin a van auh ve ṭhan hna, cutikah cun a unaupa le pawl nih lawng fate an van i zah i, an unau lei panh cun an van rat tiah cun a unau an si ti cu fiang tein a van theih khawh hna. Cuhnu cun a unaupa nih cun a hawi le lei hoiin hi panih hin ka nau le saltannak lak in hruaichuaktu asi tiah a hei chimh hna. Thil umti ning an van theih tikah cun an ral maw an timi kha, an ral si loin, an hawiṭha asizia kha an van theih ve tiah cun an hriamhrei cu tangah an chiah hnuah GRENFELL le alawng mawngtu pa cu an khua leiah an i tlunpi hna i an sunloih hna ti asi. 

*Citicun Grenfell- nih JESUH KHRIH a kan khamhtu tuanbia pawl hna cu a chimh hna i lungtho ngai cun an ngaih puak ti asi. “JESUH KHRIH” cu akan khawmhtu Bawi le sualnak lak in a kan khamhtu, zalennak akan petu asi zia, curuangh i A mah zumtu kan si ding zia le A hnung kan zulh asiah cun Pathian faah arak kan pom lai i, hi vawlei sualnak le ṭihnung phunzakip lak in a kan khamhtu le a kan veng zungzal lai ti pawl siseh, kan thihhnu ah zungzal nunnak kan neih ding pawl siseh, kut i sak lomi vansui khawpi ah cun a fale pawl cu thih le zawtnak, ṭahnak umti loin zungzal in A mah thangṭhat in kan leng zungzal cang lai, ti pawl hna cu a chimh cawn piak hna.

*A donghnak ah cun an dihlak cun zungzal kan saltannak hmun i a kan khamhtu “ JESUH KHRIH”  hnungzultu si dingin Bawipa hmaiah an nunnak cu an i hlan ti asi. Hngakchia nu pahnih te kha salah tangin harsa ngaiin an khuasa i, sihmanhsehlaw an tuarnak lak khan Bawipa nih A mah an theihkhawh nak hnga A sal GRENFELL hmang cun Bawipa nih a van hruai chuah hna. Kan nih zong hi Setan nih kan nun ah harsat a phunphun chum a vanzam ter vet awn, asal ah a kan tlah tawn,  he tiah sawisak in kan um tawn, lung rethei in caan kan hmang tawn, asinain Pathian fapa Bawi  Jesuh Khrih hmang cun hruai chuah kan si ve,, A VA SUNGLAWI VE AW!!! Amen

*kan mah le nun cio i zoh ṭhannak ah hmang hna u sih*

# Based on the story "A Different Kind of Hunt," in Bare, Beautiful Feet, A collection of missionary stories#

" I RATHER HAVE JESUS " ( JESUH NEIH KA DUH DEUH)

“JESUH neih ka duh deuh” timi CHRISTIAN hlalar cem mi lak i ai telmi arak si hleiah hi arak um chan le an rak phuah chan bia le hla hi na rak thei bal ve maw, na rak ruat ve celngel bal maw?? A phuahtu cu  hi ka van tarmi hmanthlak Rhea F. Ross Miller cu asi.   Ithaca, New York in meng  (8) tluk hla, Brooktondale khuaah Grampa Ross ti i, an auh tawn mi  Martin  leh Bertha Ross nupa nih cun fanu Rhea F. Miller cu an neih i, an fa neih chun fanu fangkhat te asi. Rhea  pa ‘Grampa Ross’ cu zu suaimi(addict) asi. Zumhnak lei le bangah cun azei hmanh  chim ding khi  a um lo, asinain a dawttu anih belte cu zumhnak zohchunh tlak zumhnak fek anei mi asi. A nu thlacamnak le a zumhnak ruangah a sunglawi tukmi leh an van dong,an mang hmanhah an ruahbanh bal lo mi a pasal zu (addict) cu mang lam bantuk in zusal lak cun a van chuak diam ai!! Cuticun  Pathian rianṭuannak leiah  lut in Martin- cu caan tawkfang hnu  cun an khua Baptist Kohhranah Pastor aṭuan. Baptist ah  an chungkhar in an lut, an chungkhar member-ah hin Howard Vassar Miller- a awm ve i, kum16 mi a siin an sinah um in a ṭhanglian mi asi.

Colgate University in Boih alak ( graduate ) hnu ah,  Rhe F. Miller he cun an van i nei.

Kum 1922 ah Rhea- nih cun a kum 28 nak a hman cuahmah lio asi, ṭumkhat cu zanleiah aleng chuak i, a rauhnak heh tiah a ruahnak ka le kipah avak kawi ti si, ruah lopi i a panih zusal in a van chuah ning pawl le a testimony sunglawi tukmi pawl “ in le lo, chaw le va zong nih a cawk khawh mi vialte sunglawi bik” ati mi pawl  tangka le sui le ngun nak hmanh in  JESUH NEIH HI KA DUH BIK” atimi  nih cun athar in a nunah a van i phuang ṭhan tikah cun,  Hi hla lartuk mi “ JESUH NEIH KA DUH BIK” ti hla hi a van phuak chuah mi asi.

“I’d rather have Jesus than silver or GOD;

 I’d rather be His than have riches untold;

 I’d rather have Jesus than houses or land;

 I’d rather be led His nail-pierced hand”

Hi vawlei rothil chawva vialte, nungak dawhdawh pawl si maw, rumnak, inn le lo ṭha neih hmasat  hi a va nuam lai ve aw!! Cu hnuah cun zumhtla tak in Bawipa rian ka ṭuan lai I, thlarau tlau zong tampiin a sinah hruai khawh kai zuam lai, thawhlawm ah siseh athawh tamtam ka van si lai  i, thawngṭha chimtu ṭha chuah khawhnak lam a van i hawng ko  hnga lo maw?? Asinain amah JESUH KHRIH a hmu faingtu nih cun hi vawlei thil aziam mei ding mi thil lakah hin an i hngat ballo zeitik hmanh ah ai rawk kho ti lomi le rungrul le cerik nih a ei khawh ti lomi JESUH KHRIH hi an nunnak ah an rak it him hmaisa i, “JESUH KHRIH NEIH KA DUH DEUH ROTHIIL NAK IN” tiin an nitin nun hram an rak i thok zungzal tawn hi arak si. Jesuh Khrih duhzawng i nun, Rome ralkap pawl nih an khenhnak thir i tlaih i, A lamhruainak i kan um khawh nak, “LAM” hi an zalam ding asi tihi an philh bal lo.

Kum 1939 ah khan  Idaho, Northwest Nazarene College ah Dean of Religion in a rak um.  December 28, 1948 ah a nupi le fale pawl kal takin a van Pathian sinah ai din. Piano tum thiam ngai Rhea- nih cun  a pasasl thih hnu cun piano tum cawnpiaktu in a khausa  ve noknok i, Pathian rianṭuan pakhat asi tiin serious ngaiin a thilti miah cun a theih khawh tawkte in cun ai zuam ve. Asinain Pastor fale tu cu  “ an bu ah an hman ṭangkai khawhnak ah” tiin alak in a cawn piak tawn hna. Cuhnu cun  Rhea-  nih cun  Pakinson zawtnak (taksa hoiher lei i harsatnak  pe kho, thluk le thisenzam lei i zawtnak) cu a van nei  thok i, cu zawtnak cun a ban kehlei cawlcangh nak a van dongh ngai cang, piano tum zong cu i dinh hau tiangin a van um. Kum 1966 ah khan hi vawlei thil  vialte an i dawhnak le an sunlawinak vialte  le thil sunglawi  vialte nak in ait him deuh mi a khamhtu Bawipa Jesuh sinah zungzal in hi vawlei ṭah le aihram nak ram chuahtak ve.

 "Than to be the king of a vast domain

Or be held in sin’s dread saway;

I’d rather have Jesus than anything

This word affords today"

Ram a kauh khawh chung kau i  uktu van  si ding cu zeitluk khin dah a nuamh lai ti khi na ruat bal maw?? Na duhduh mi nei kho tu dinhmun ah na va um kho lai khi si kaw, van ruat ve hmanh, cubantuk i ruahnak hnangam le nuam hlei cu zei khi hme um hlei ti hnga?? Duhmi poh neih nak in nuam zei thil hme hi vawlei cung chuak minung nunnak ah hin a um ti hnga maw?? Asinain, cu pawl cu neih hmanh law, sual nih nanun ah hruitu, rorel tu asi ahcun na thih hnuah zungzal mih a thiam ti lomi (HELL) in a tlak thotho ṭungah cun zeidah a hlawknak um hnga??  Dam chung  lawng daih sunlawi nak le  sunparnak pawl hi it um le hngar um in umtawn hmanhhnasehlaw  zungzal nunak a kanpetu  JESUH KHRIH hi kan dawt i kan i thim deuh zungzal hi a herh.Hi hi zumtu nifa tinte i kan herhmi cu asi.

Kum 1932 Pathianni zingkhat cu, tlangval kum 23 mi,George Beverly Shea- nih cun a awnmawi tumnak Organ te cu thlah siang loin ai neih ai ken zungzal ti asi. A cungah cun hla cang, a nu kuttheng tein ṭialmi, paper te cu a chiah. Chu kutṭial cu tutiang hin a theih khawh a theih khawh rih kho men ti asi. Cuticun a thluk tuah hram ait hawk, hi hla hi a nu nih Rhea F.Miller- hla phuah “Isua neih ka duh zawk” timi  a copy chinmi  kha a ni. Hla fang cu ṭhatein a van zohṭhan tikah cun:

“ I’d rather have Jesus than men’s applause;

 I’d rather be faithful to His dear cause;

 I’d rather have Jesus than worldwide fame;

 I’d rather be true to His holy name”

“I’d rather be true to His holy name” ti zawn a van rel lio ah cun a taksa nih khin umawk bak khi ahngal tilo ti lo, cu hla nih cun anun muril hi a khawih tuk hringhren, cuhla nih cun anun hi a ciahhneh tuk lawmmam i, vawilei rili nih ahnih bantuk khin anun vawlei taksa cu hi hlah nih torh rual loin a hninh asi bik ko.

“Hi hla hi aralai mi Pathianni  ah khin sa ca” tiin sawmnak zeimawzet a dontikah cun  a voikhat nak hrangah hi hla dawhtuk mi le sunglawi tuk mi  zumtu pawl nih asak a neng i kan neng khawh lomi cu Bawipa hmaiah lungkuat, lungzur mitthli thla in avan sak. Cuti lio i a rak i pungkhawn tu mipi pawl nih cun vawlei cung deng chuaktu hla ropi asite lai ti hi an arak ruat ban hrimh lai lo dah. Kum1947 ah khan , Evangelist minote  kum 23 hrawng asimi sambuang thur ngai mil, Billy Graham-  sinin  a crusade- nakah hlasa (soloist) hrangah  sawmnak ruah lopi cun avan thut ai, cuticun Billy Graham Evangelistic Association-ah hlasak leiin Bawipa rian cu a ṭuan chih colh, tuni tiangin amin vawilei theih in a um zungzal, zumtu hmaisa pawl nih an nun in Bawipa arak i phuan ning, lei thlawnthil suile ngun , chaw le va nak in “JESUH NEIH KA DUH DEUH” an van ti khawh hi cu cawn tlak nun hi cu an va si dah, kan nih in teh thildang vialte nak hin “JESUH NEIH KA DUH DEUH THIL DANG NAK IN” kan ti kho ve hnga maw??

THIEHDINGMI:

Born: 1894, Brooktondale, New York.
Died: 1966, possibly in Chillicothe, Ohio, where her daughter Betty Quanstrom lived.
Buried: Quick Cemetery, Caroline, New York.

"NUN HIN UMZIA A NEI LEM LOH"

Thawngṭhabia chimtu hmuhnak tlang cun nunnih hin umzia arak nei hrim tawn lo, zeibantuk poh nih hin caan bikhiah hi an arak nei cio, ṭah caan, nih caan, phawi caan....hi pinah hin tampi chimcawk lo an um rih. Caan bikhiah in Bawipa nih zeipoh hi a rak ruah cia mi asi i, culak ah cun kan nih minung pawl zong hi ai tel viar mi kan si ve.

*Tuni tiangin mitampi nih cun vawlei parmawinak, heh tiah kan i sirh, kan cen, a nuamh khawh chungin nuam in kan nun kan hmang, Bawipa zong kan ruat manh tilo. Hi vawlei nuamhnak nuhngak, tlangval vawllei ah kan nun hman hi kan i za, kan i duhtawk. Sersiamtu kan Pathian lei hrimhrim ah caan kan pe kho ti lo. A si ko, Thawngṭha chimtu zongnih kan dam chung i,  cen kho i kan um ah cun, cen dingah an  kan ti ve ṭhiamṭhiam ko. Asinain zeidah a chim??  Vawlei nuamhnak phunphun,  zeizong vialte hi zeihmanh lo men ansi chin lengmang zia a theihfiang tuk caah hin, cupawl cu theifiang dingin a kan chimh/ an kan duh. 

*Tlangval pakhat nih cun, Khawi.!!!  hi vawlei nuamhnak hi van cen ve ning kaw, anuam ngai maw nuam ngai lo dah tiin  anuam vialte titluk cun anun cu a van hmang ti asi, asinain a donghnak ah cun hi vawlei nuamhnak le diriamhnak pawl hi zeihmanh an rak silo zia le hnangamnak  taktak  arak um lo zia fiangtuk in a van hmuh ti asi. Hi vawlei ah diklo ngaiin minung cungah ro arel ning pawl zong cu fiangtuk in a hmuh thlu hna i ton lomi zong a nei lo. Zeihmanh loin kan hung chuak i, zeihmamh loin kan thi ṭhan lai, hi zong hi zeihmanh lo men asi. Minung nun hi zeihmanh men lo cu arak si hi.

*PHUNGCHIMTU kan van rel thlu asi ah cun kan nun zeihmanh asilo zia fiangte in kan hmuh khawh. Hi vawlei thil i i hngah tlak asilo zia, Pathian nawl loin kanei, kanin, khawh lo zia pawl fiangte in kan kan chimh khawh.(PhungChimtu 2:25), a hopoh hi Pathian  siannak apek loah cun zeihmanh ti kahwhnak zeihmanh kan nei lo (Phungchimtu 5:19). Zeizong vialte hi  caanbi nei in atuah hna, zalong tein a umter hna, zalen te i caan kan neih chungah hin  mitampi nih cun vawlei nuamhnak kan cen i, ka dihning poh in umzia nei loin khua kan sa. A cucu zeihmanh ruat lo hin kan vai lungsak sek hoi fawn, asinain cu pawl vialte cu mitṭhep karlak te lungsit nak le nuamhnak men khi an rak si.

*Bawipa nih caanṭha sunglawi a kan pek mi hi, zaangfahnak men si loin, zaangfahnak leng i zaangfah nak taktak khi asi, curuangah zeihmanh lemlo i hmanh hi  i tim hlah usih. Kan diriamhnak menah hmanghlah lai maw?? Phungchimtu nih hin kan chuahhlan piin a rak ton thlu viar cangmi an si. Hnangamnak, lunglomhnak zei hmanh a hmu lo i, thil zeizong vialte hi zeihmanh lo men an si tiin a bia hi a donghter tawn. Zeihmanh lo men asi ti kan theihmi thil pawl hrangah hin kan caan hi khawhral sian ko rih lai maw?? Phungchimtu nih cun a fimnak cun zeizong vialte hi a ruahthlu viar i, zeizong vialte atlangkawm nak ah cun hi lawng hi a herhbik a timi cu asi: Pathian ṭihzah i nawlngaituk, zultu, ai nunpitu hi asi. A chan cu kan thilti mi vialte cung i ro akan rel piaktu le a kan  petu asi ruangah asi.(Phungchimtu 12:13-14). 

*Umzia neilo ngaiin nun i, umze neilo i nun aituahtu sinak cun Bawipa ṭih i, A mah ngaihsaktu si hi a ṭha in ahnangam thlak cem. Vawilei nun cu van cenve chin tuah, Phungchimtu nih a rak cen cikcek cangmi an si, zeihmanh lo men an si a ti kha. Zeihmanh lo men ah nun cen in zeihmanh lo men i nun tuah hi, a ṭh ahrim lo!! Bawipa a kan sersiamtu kan theih hlan hnaah hin ruah lopi in kan nunak hna a dih sual lai muh!!! Patian lo cun nun hin umzia samfang tia te hmanh hi  a rak nei hrim loh. Bawipa nih in thlawchuah ko seh. 

"BILLY GRAHAM INTERVIEW NAK"

1.Bill Adler : Sual simh dingin caan tampi nei bantuk i ai ruat mi tuilio ṭhangthar pawl sinah zeibantuk bia dah na chim duh? 

Billy Graham : “Mino  si maw, mi zeibantuk poh tuchun i  a nungmi vialte hi thaizing khuavar hlan in kan nunnak adong thut kho tihi thil hman asi fawn ṭung. Na thilneih mi vialte lakah na thlarau kha a sunglawi cem ti a thar in ka van chimnolh ṭhan. Na thlarau zungzal caan hmannak ding cu  a tu i nanun ning hin duhthim nak felfai te na tuah a herh.

2. Bill Adler : Pathian hmaiah kan sual thuh khawh mi kan nei maw? 

Billy Graham :“Thuhkawh mi zeihmanh a um lo. A sinain na files i thil fihnung vialte zong cu Jesuh nih an dawt ruangah Cross ah akan phiah piak dih(delete) piak dih cang.

3.Bill Adler : I chir, sual simh ti umtuning cu thil ṭhalo kan tihtawn mi ti duh tilo nak hi asi tiin na chim tawn i, zeidah a umzia tak hi asi?

Billy Graham:“Thil kan tih sualnak zawnah tisual duh nak neih hrimhrim tilo nak tiang i  i chirnak,” cucu si ka chim tawn mi cu. Sual kan i chir cun, “kan zawh cuahmah mi lamlak in hnulei kan chithmak i, lam dangah fek tein kan kal tiah ati.

4. Bill Adler : An sualnak in talchuah beisei in na sermon ngai dingah a rami sinah zeibantuk dah na chim lai? 

Billy Graham :“Nan sual ngaihthiam khawhnak ka nei lo, Pathian lawng nih kan sual an kan ngaihthiam khawh. Curuangah kan sual ngaihthiam dingah Pathian kan panh a herh. 

5. Bill Adler : Fel le ṭhate i nanun ruangah hin khamhnak na co phah hnga maw? 

Billy Graham :“Fel te i na nun ruangah khamhnak an pe lo. Khamhnak cu Cross in kan donmi asi. 

6. Bill Adler : Mitinih hin ( mi fel zong siseh ) sual simh, i chir kan herh maw?

Billy Graham: “Vawlei cung mivialte nih Pathian ngaihthiam nak hi kan herh dih, sual simh ding zong kan nei cio.

7. Bill Adler : A zeimaw caan ahhin cun sual hi kan nunnak ah tlawmpal tete in a van lang tawn in na thei maw?

 Billy Graham: “Bel chungah Daangte chia u law, zumh lo piah ti cu voi le khatah lum uh law, Daangte cu a zuang chuak colh lai i, asinain  Daangte cu tikikah chia in ceumo tein ti cu sa u law, nan chumh hmin ko lai. Sual zong hi cubantuk cu asi, tlawpal tete in an ciah lai i, tlu dingin nai ruah lo lio ah khan asalah nan tang ko lai. Zumtu pawl kan i ralrin a hau tuk tiin a lehnak cu a dongh ter.  

BEIDONG HLAH,TITHUHNAK LEI PANH LAW, NGA TLAI DINGIN NASUR VORH ṬHAN (LUKE: 5:4)

Peter nih cun ni dang i a tih zungzal  mi le ṭuan zungzal tawn mi bantuk in Gennesaret tili ah nga tlai dingin sur a vorh ṭhan ti asi. Sur a vorh tinte in a hlawm lengmang fawn ṭung, hlawhcham laklawh hin tumruhnak a kan pek can hi a um ve, voikhat ṭhan seh, atu hi a donghnak siseh ti chim hna hi a rak olte. Peter zong nih hin a dongh siseh tiin zakua deiin a rak vorh zong asi kho men mi asi. Zan khuadei i vorh cangah cun tili  chak le thlang, hnung le hmai, sir le kil vialte a hrawh dih ṭheu men lai dah  nan ti ve maw??

*Zingkhua a hung ceu i, mi pakhat a hmuh bal lomi, a ho ti zong a theih lomi cu mipi nih tiruihmaih in avan zulh i, Peter lawng thengte ah cun a kai, mipi cu a cawnpiak hna. Cuti i a hmuh zong a hmuh bal lomi le a theih zong atheih bal lomi nih mipi a van cawnpiak lio ah cun Piter le a hawile pawl nih cun an hlawhchamnak sur cu thiangte in an suk i, an lawng i cuangmi Jesuh cawnpiak nak cu zeidah a chimh hna le a cawnpiak hna tizong cu zeihmanh a ngaiahsak lo. Piter nih cun zankhuadei i an hlawhchamnak bak zeihmanh hi aruatkho lo men lai dah tiah ka zumh. Thlawchuah petu nih hin a kakal tak le simen lai a?? Zei ah hme ka hlawhcham lengmang?? Zei ah hme ka ruah ning le kai timh ning hin asi khawh tawn lo?? Nga le kan tlaih khawh ṭung ne loah cun zeitin ah kan eiin ding ti le rawl kan i cawk kon ne lai aw?? Kan innchungkhar hrang i ka cawimi leiba kha, nga man i i rulh dingin kan i chim chawn ṭung, zeihmanh ka tlai fawn ṭung lo, zeitin dah kan rulh nen lai aw??  Hi bantuk biahal nak phunphun hi Peter thinlung i a ciahtu le a khatmi biahal nak asi ṭheu lai dah tiah zumh a um.

*Cuti i mah le mah i thiam lonak le beidong ngai i, a um lio ah cun a min Nazareth Jesuh an ti mi, hmuh zong a hmuh bal lomi nih cun, “ Ti thuhnak lei panh law, ngatlai ṭhan dingin na sur cu vorh ṭhan tuah” tiah a van ti. Hi Na Zareth Jesuh sinah hin Peter nih ahlawhcham thu le hla a chim fawn ṭung lo, zeitindah zanah ahlawhcham ti a theih?? Hmuh zong a hmuh bal lomi, theih zong atheih bal lomi bia cu zeitindah a ngaih khawh hnga?? Sur corhmi asi le silo zong athei fawn lo, eihawl nak i lo lotuk mi lak i (advice) van i pek i van zulh van tuah cu hruh thlaktak khi asi, thil ol cu asi bak lo. Perter nih hin zankhawdei in a ṭhuatneknek cang caah, tithuhnak siseh, aponhnak siseh, asir, akil akawi in a vorh thlu viar cang, nga a um lo ti a theih viar cang. Mipi heh ti i an i zit vutvut hnu le nitlang a vansan hnuah cun nga an ngam bal ti lo. Hi vialte hi ngatlaitu Peter nih a theih cikcek mi rian a si. RABBI zan khua in kan vorh viar cang sihmanhsehlaw Na nawl in sur ka van voth ṭhan lai seh tiah nawlnolh cun avan vorh ṭhan.

*Cutin Peter nih cun, Nazareth Jesuh bia cu apom i, Peter nih hin nga atlaih taktak hi a zum hrimhrim lai lo. Theihbal lomi nawl zulh cu ruahchan nak nung le zumhnak nung neih khawh cu thil harsa ngai asi ṭheu lai dah tiah ka zumh. Sihmanhsehlaw Peter nih a zumh le zumh lo lam pang si loin nawl pe tu cu lei le vancung vialte i nawlneitu asi caah asi deuh. Nawl a petu bia cu thilti kho asi caah Peter lei in rak i timhlamh ciammam arak herh lem lo, Peter nih a tiding mi cu nawl petu nawl pek ning bantuk te i tithuhnak leiah survorh kha asi ko a ti ding mi cu. Lawngzah i tihthuhnak lei i kal bal lo kha cu zeiti awk an theih kha ka zum lem lo kha lio ah khan cun, tithuhnak lei an kal i an sur an van vorh i an sur avan rih deuh hmanh ah khin a um ballai lo tibak lo kha cu Peter thinlungah zeihmanh khi a um bal lo.A sinain sur cu tithuhnak leiah an van vorh ṭhan zongah khan nga cu a um ballai lo tibakkha Peter thinlung kha si bal lai lo ti khi mithlamah a van cuang colh.

 Asianin JESUH nawlbia bantuk te cun an sur cu lenglei ah an van hnuh i, tichung i sur a um cuahmah lioah cun an sur kha a rithrim lai lo, dimdoih lo ngai khin lengleiah cun taṭhutmat khin a van hnuh ṭheu lai tiah ka zumh, a zei nga cu maw kan tlaih lai, ti ruahnak kha Peter thinlung luahkhat tucu asi ṭhiamṭhiam ko lai ti cu theih cia asi ko. An sur, lenglei i duhsah te i an van hnuh tikah cun an sur cu a van rit chin lengmang cang ai, minung pakaht men nih hnuh le chuah khawh ding khi a siti lo. An hawi le an auh hna midang bomhnak in lenglei i avan hnuhchuah khawh hnu cun, nga lawngte nga lawngte, an tamtuk ruangah an sur tiangin aṭeṭ ti asi.

*Dawtmi unau, na thiltuah cuahmah miah khan  na beidongin na hlawhcham sual maw?? Na theihnak lenglam ah midang theihnak tiang khan relfel(pi le) khawh nai tim tawn, lam dangdang na hawl tawn, asinain beidonnak le hlawhcham nak bak lo cu na lawh tawn lo ti ko?? Piter bantuk khan thadi le zaangba in an tuah na ṭuan tawn ko. Jesuh Khrih van le vawlei cungnung bik hin na hrangah lam dang an hawl piak khawh lo si loin, na hlawhcham tawnnak hmun thengte ah khan dakhaw A thiltihkhawh ṭhawnnak langhter ai timh tawn cu. Na zawtnak, Na eiin hawlnak, Na leibat mipawl siseh, Na innchungkhar, Na nupi/sal fanau pawl siseh, lam dangdang in na hlawhcham nak hmun thengte ah khan Jesuh Khrih kha ngaicang law, a bia cu vainam kap hnih harmi bantuk thiltikhawh ṭhawnnak in a khatmi asi tihi philh hlah. Jesuh Khrih nawlngai le a aw an ngaicang bute in hmailei ah  ke na van kar ah cun A thiltikhawhnak cu na cungah langhter in a um lai.

*Jesuh nih dairih ko an ti ah cun daite in um ko, Jesuh nih ka caan aphan rih lo atiah cun hngak rih ko, Jesuh nih tuah kal chuak an tiah cun kal chuak ko. Nangmah ruahnak le nangmah ruahnak kha telrelh i tim peng hlah. Pathian bia na donkhawh nak hnga na thinlung innka tu kha rak hawn piak ko. Bawm kho li dingin Pathian kut cu tawiter asi lo i, na lung retheih vansan nak authawm thei lo kho lo dingin Pathian hna cu chetter asi lo. Beidong hrim hlah, Li thuknak lei cu panh law, ngatlai dingin Bawipa bia bantuk tein na sur cu vorh ṭhan ko.

BAWIPA NIH IN THLAWCHUAH KO SEH.....

"JESUS TAKE THE WHEEL" TIMI HLA HI NA RAK RUAT BAL MAW??

Carrie Underwood ~ nih hi hla a sak mi hin Bawipa hi athangṭhat hringhren  dah!! Hi hla thei lo le bang hi cu mino lakah kan um thenglem lailo dah tiah ka zumh.Hi hla hi nu pakhat Jesuh Khrih cu anunnak khamhtu si dingin acohlan hnuah atluktak ṭhannak tuanbia te asi. Niruk(Saturday)  zan asi i, busik silung lio cante asi, a nu le pa te sinah  Christmas hmang dingin  a nau le he tiin  an khua “ Cincinnati” lei panhin tleivarzan ah,  a nu he cun mawtaw in an chuak. A nau le  cu hnangam ngai cun  mawtaw backseat ah a toter hna bantukte cun cawllo tein an um. An khua phaknak ding Meng 50 hrawng ai duh ah khin  vanchia ngaiin "gasoline" atlawmtuk ti  a van theih chuak, cutin i din lo bak cun a mawngh chih tho ti asi. A zumhnak men silo in a 'gasoline' zong cu tlawmpal, tlawmpal tete in a dih zialmal ve. Kum upa lei avan si chinchap caah ataksa nih atlinhti lo, culawng si loin harsatnak 'depession' dang he avan i phuat tikah cun zeikhua aruat kho sesai ti lo, a mawtaw mawngh zong cu zeitluk cakin arak mawnh ti zong cu athei kho thiamti lo, caktukin arak mawngh.

Cuti avan theihtik ahcun a mawṭawke “WHEEL” cu zeiti control khawh ding khin aum ti lo. Azeitiin van tuahremh ding zong cu thati hlah, A a van i fim hnu i avan theih ngiangai tik ahcun arak tlaituk cangai. A mitthlam i avan cuangmi cu amah le a nau le pawl he an caan rak hman ciami pawl vialte cu a hmaika i video fiang ngaiin an chuahmi bantuk khin a van hmuh ti si. A thinphan tukah khin ṭahnak cang le van i hmuaihmernak caan zong khi athiamti lo, a ṭihtuk hringhren i, zeiti tiawk atheih ti lo caah a mawṭawka monghnak “wheel”aitliahmi cu athlah riangmang i vanlei hawiin cun akut cu athlir. Khuaruahhar vansang thinpit in Bawipa cu bomhnak hal in thla acam.

 " Jesus, take the wheel. Take it from my hands because I can't do this on my own. I'm letting go. So give me one more chance. Save me form this road I'm on. Jesus take the wheel."

" Maw Bawipa , Hi  ka mawṭaw mawngh cuahmah mi a tlaihnak “wheel” hi na kut in van ka tlaihpiak hram ko. Achan cu keimah thawnnak cun zeihmanh tikhawh mi ka nei hrim ti lo ka thlah Bawipa. Voikhat lawng chance  ka pe ṭhan ko sawh. Ka zulh cuahmah mi lam hi tluang tein ka zawh khawhnak hnga, Bawipa ka bawm hram ko sawh. Mah hi tlaihnak “Wheel” hi na kutin van tlai law, van mawng hram ko," tiin thla a cam. Kan Pathian hi thil tikhawh ṭhawnnak in a khatmi asi taktak !!! Jesuh nihcun A mah adawtnak le thinlung muril in a aunak awnemte cun Bawip umawk thei loin atuah. Bawipa nih a zoh sawhsawh na zum maw?? Cuhnu ahcun zeidah a phan ti van zoh ṭhan u sih. A khaw le asi nih le atum kho fawn lo, cu hnu caan tlawmpal ahkhin amawtaw cu ruah lopi ah adirthut ai! 

Mah liao caante i a thinlung chungi a vanlang hmaisabik mi cu a mawṭaw hnunglei seat i  atoter mi afanu te cu avan zoh cu acang zong arak cang lo. A thiltonmi le a thil hmuhmi ruangah cun zeiti umawk hrim theilo cun vanlei hoi in amitthli rialti bangin donhcawk cun asur thluahmah. Zeidah a chan?? A  fanute cu thawngai le hnangam ngai khin a rak i hngilh ti asi, a ruangbik cu zeibantuk thil kan ton le zeibantuk in caan kan hmang ti a theih ve lo ruangah asi. Anu nih  Pathian sin i a thlacam hnuhnungbik zeitik dah si tihmanh thei kho tilo tiangi Bawipa he arak i hlat cangmi nih cun thildang vialte kaltak in  Bawipa hmaiah nun diriamte le lungsi tein  akhamtu Pathian cu athangtthat khawh tthan. 

 " I'm sorry for the way I've been living my life. I know I've got to change. So from now on tonight Jesus, Take the wheel."

"Na duh lo zawngin ka rak nun ning vialte ruangah hin poi hi ka tituk hringhren, Ka nunning hlun vialte cu kaltakin nuntharin nung dingin na ka auh tthan caah kai lawm Bawipa, tuzan thok hrimhrim in JESUH ka nunnak “wheel” CONTROLTU le a ka MAWNGTU van si zungzal cang”tiin anunnak cu Bawipa sinah ai app ṭhan . A va sunglawi hringhran dah!! Hinu bantuk hin Bawipa Jesuh nih  nanun MAWNGH piak ding hi an duh ve.Thinglungtak tein na auh ni tikcu le caan an ngah zungzal ti hi a thar in na theih ve ṭhan dingah ka duh. Bawipa ah nun hnangamnak na neih ve rih lo asi ahcun khua atlai hlan teah hin, rak panh hramhram ve ko! Amah sin i nanun nak na pek ruangah sungh zatlak ding na tphanmi vialte   zong kha alet in an cham dih than lai, an pek viar ṭhan lai, cunak tam zong cu an pek khawh rih!! Zumhngam lonak  hi sual a si ruangah rinhlelhnak pakhat te hmanh um loin van panh ve ko, nun diriamnak in na khat hrimhrim lai.

BAWI JESUH CHUAHNAK THEIH HERHMI PAWL BUNG LE CAANG TETE

Biakam Hlun nih a rak chimciami Bawi Jesuh chuahnak ding thuhla pa(10) he pehparin Biakam Thar ah a tlamtlinnak  pawl cu a tanglei bantuk in an si hna.

(1).“Bawi Jesuh cu Abraham cithlah chungin a chuak lai” timi bia hi Genesis 12:3 chungah a um i Matthai 1:1 ah tlamtling.

(2).“Bawi Jesuh nu cu nungak thianghlim a si lai” timi bia cu Isaiah 7:14 chungah a um i Matthai 1:18-23 ah tlamtling.

(3).“Bawi Jesuh cu Isak le Jakob te i’ techinfa in a chuak lai” timi bia hi Genesis 17:19 le Number 24:17 chungah a um i Matthai 1:2 ah tlamtling.

(4).“Bawi Jesuh cu Bethlehem khua ah a chuak lai” timi bia hi Mikah 5:2 chungah a um i Luka 2:1-7 ah a tlamtling.

(5).“Bawi Jesuh cu Izip ram in auh chuah asi lai” timi bia hi Hosea 11:1 ah a um i Matthai 2:13-15 ah a tlamtling.

(6).“Bawi Jesuh cu Judah cithlah chungin chuak mi asi lai” timi bia  hi Genesis 49:10 ah a um i, Matthai 1:3 le Luka 3:33 ah a tlamtling.

(7).“Bawi Jesuh cu Biakinn ah hruai a si lai” timi bia hi Malakhi 3:1 chungah chimcia in a um i, Luka 2:25-27 chungah a tlamtlin.(Theih herhmi pakhat: cu Biakinn cu AD 70 ah rawkthlu asi i,sak t'han asi ti lo).

(8).“Bawi Jesuh cu David techinfa chungin a chuak lai” timi bia hi Jeremiah 23:5 chungah a um i, Matthai 1:6 ah a tlamtling.

9).“Bawi Jesuh a chuah tikah, t'ahnak le aihramnak aw a thang lai” timi bia  hi Jeremiah 31:15 chungah a um i, Matthai 2:16 ah a tlamtling.

(10).“Bawi Jesuh nih vawlei anunnak, thah a tuarnak, thihnak nak in  a tho t'han lai, vancung a kainak le Pathian vorhlam ah a tonak ding”  thu le hla  pawl hi  Saam 22:16; Saam 16:10; Isaiah 53:10–11; Saam 68:18; Saam 110:1 chungah an um i 1 Piter 2:21–22; Luka 23:33; Lamkaltu 2:25–32; Lamkaltu 1:9; Hebru 1:3 chungah a tlamtling. 

BEIDONG IN NA KUN VE TAWN MAW??

Raldohnak ah hin ahramthok i dinhmun ṭha acangtu poh hi adonghnak ah teinak acangtu an si tinak asi lem hlei lemlo i, adonghnak i teinak a cotu pawl cu an dinhmun zeitluk i ṭhnung le a chiat lio dinhmun zongah hnungtolh duh lo i, hmailei a nawr hramhramtu pawl lawng nih hin adongh nak ah teinak cangtu taktak cu an si tawn.

*Minung kan nunnak zong hi raldonak phunkhat thotho asi ve. Hi raldo nak zong nih hin hnungtolh nak thinlung nei lotu pawl lawng nih hin teinak taktak cu an co ṭheu tawn. Zeimaw thil pakhat khat rungah lung rethei in na kun in na ruum ve tawn maw?? Hi bantuk dinhmun lebangah hin cun um lebang u sih law cu, hlawhltinnak  timi ka theithiam hnga dek maw tiah ka ruah, hlawtling loin hnung kan sip men lai dah ti ka zumh.

1.An chan lio i Computer tuahtu milar minthang Atara  nih cun a thil hmuchuah mi cungcang va chim dingin campany pakhat rianṭuan dingin a va hal tiah cun rem an rakti pi lo tiah cun beidong lo cun Hewlett-Packard ah ava kal ṭhan i, an nih company phei nih cun, “kan in duh lo, college zong na dih fawn ṭung lo le” tiin an rak khirh.Hi pa Steve Job hi beidongin hnung rak tolh ve sehlaw cu tuni i kan hmuh khawmi le hman cuahmah mi Apple Cumputer hi kan rak hmang kho hnga lo.

2. Kum 4 mi a si hlan i holh zong a holh kholo mi, kum 7 tiang carel le ṭial zong zeihmanh thiam lo mi, sianginn in an sayamah nih, “ thinlung lei cak lo le hawinak in thlauk fual, thluk hman lo, thluklei tlamtlinnak nei mi asi titiang in ” arak chim. Sianginn tiangin chuah arak tuartu “Albert Einstein” hi rak beidawng ve sual selaw cu vawlei pumpi nih  amah bantuk mifim le mithiam hi kan nei kho hnga  maw? (electric hna hi kan rak nei kho hnga maw?)

3. Rang tlik zuamnak ah ai zuam hmaisabik mi, a donghnak cem asinak ruangah khan ningzak in rak um sehlaw, rak i kil ṭawih sehlaw cu  Lance Amstrong bantuk Tour-De-France a zawnzawn in vawi 6 tiang a champion khotu hi, hi vawlei cungah hin an rak um kho lem la loh?

4. A cauk ṭialmi, cauk chuah tawntu miphun dangdang nih voi 12 tiang an hnawl ruangah  khan “Ka cauk ṭialmi hi a ṭha tawk lo,” tiin  rak beidong silaw cu  J.K Rowling- le a cauk  Harry Potter hi cauk hi vawlei pumpuluk nih an rak thei hnga maw?

5. Kei cu mitcaw ve men k asi, hi vawlei ceu dawhnak ka hmu lem cuang loh tiin a chung pawl cawm top i rinh hnangam zuar in rak ṭhu sawhsawh sehlaw cu John Milton le Paradise Lost hi vawlei cungin dihlak in thei an hlawh hna hna hnaga na zum maw?

6. Blue Book Modelling Agency Dorectorin minote model ai thok i, “Scretary rian ṭan ko, asilo le pasal nei diam law a ṭha deuh lai” ti i an tilio ah khan beidongin rak kun  tloktlok sehlaw cu, Norma Jena Baker- hi Marilun Monroe tiin kan theih larmi min thang asilem hnga maw?

Si e.!!! Hi hna pawl vialte hi beidonnak tong lomi pakhat tehmanh an um lo an bei adonghtuk hmanh ah hin nun huam tilo nak tiangin ruahnak ṭhalo nih an nun awlok chawng le vansangin  a tuah caan voitampi an rak tuarta ve da khaw. Asinain cu beidonghnak nih cun an nunah hmun akhuar khwh taktak lo caah tuni tu chun tiangin kan theih kawh hna nak zawng hi an si. An nunnak lamtluanah cun cuanhmi pahnih cu an rak nei ve cucu zeidah si tiah cun: A ceu lei le a mui lei hi arak si. Kan nih bantuk in amui lei zawng an cuanh caan cu voitam chimcawk lo an rak tawn cio mi arak si ve dakhaw. Asinain hi miralṭha pawl nih hin zeibantuk an nun harsatbik caan zongah a ceunak lei hi a cuanh in an rak cuanh hrim tawn khi arak si. A lung sausau poh le beidong loin hramhram tiin adongh  tiang i a dirngam mi pohnih cun a donghnak ah cun hlawhtlin muril cu an cokhawh, an hmuhkhawh tawn. 

Na beidongh cem lio can zongah tuar hramhram in ralṭhatnak nei kho dingin na theihnak, na cahnak vialte sawrkhawm in hlawhtlin nak ram i na luhkhawh nak lai  kei mah bulpak in ka duhsak sangbik ka van in hlan ve ṭhan.

MIDANG CAAH ROCA CAPAR HNUTCHIAH (Tanta) VE CA..!!!!

Hi vawlei cung caantawite na nun chungah hin na neihchiah  chawva in na minung hawi le hrangah thilṭha, roca ah zeidah hnutchiah khawh mi, tanhtak ve ding mi na neih ve lai?? Na damchung i neih le chiah in tanta, rohta ding na neih khawh ve lo asi hmanhah, rotlingmi capar pakhat tetal hi na minung hawi sinah  chiahta khawh i zuam ve ca---!!!

Bernard Saw nih cun "hi vawlei cung minung pawl nih kan thihhnu tiang i ka munung hawi hrangah mithlawchuak kan sikhawh nak um lak i kan i timh le kan tuah dingmi cu (capar tanta) tanta hi asi tiah arak chim tawn.William Shakespear sonnet miropi le thil a tihkhawh zia kan theih, bia le hla ruangah ram le ram ai do mipawl zong nih an i remkhawh phah viar ti asi. Molton i capar ṭial mi “ Paradise Lost, Pope- Epitles on man” te pawl hna kan relah cun thinlung hi a khoihtuk hlei ah kan thlarau nun ṭhanghphawk hau ṭhan mi tiangin an kan thawhter khawh lai titiangin reltu tampi comment nak lebang nih cun an chinceih mi a si. Phillip yancey nih "what so amazing about grace" ti cauk le bang nih kha cun Zangfahnak thukzia le a sunlawi zia a kan theihter ṭhan hleiah, A zangfahnak a tharin, a takin kan nunah a van kan temter ṭhan khawh. 

Mark twain- nih cun "Sleepless Night" ti a ṭialmi cun Bawipa nih akan pek mi zandai nuam, zan sunglawi chungah thinhnangam tein caan a hmang kho lomi, relcawk lo an um, cucu hremnak cikhat asi ve kho ti a van kan theihter hlei ah, kan nih nih lungretheih nak um lo tein, hnangam te i zaancaan kan hman khawh hi, a sunlawi zia atak in avan kan theihter ṭhan fawn. Isaac watts ve nih cun "Joy to the World" ti hla a phuah nih cun Zumtu pawl thinlungah  Bethlehem leiah kan thinlung a van kan hoi ter ve ṭhan i, Vawilei khamhtu van Siangpahrang Bawi Jesuh Khrih van chuak cu kan thinlungah hmun van kian ṭhan in kan van chuahter ṭhan khawh.Wlliam shakespear nih ṭialmi thotho "Merchant of venice" nih khan  minunrawng le thlachiar ruatlo pawl nih cun zeithil tuah hmah hna sehlaw hlawtlinnak taktak an hmuhbal lo zia avan chin pinah dawtnak taktak neih dingin theihkhawh chungin rak i zuam ve a rak hauh hleiah beidong loin hramhram i ai zuammi pawl nih dawtnak cu an rak neih khawh tawn ti a kan cawnpiak.

Longinus- ve nih cun, On the Sublime i caṭial pawimawh nak a chimnak ah cun, caṭial a poimawh ning le a herhning zia duh tharek in lung singai in a chimh hna cu, "Anmah bulpak hrim zong nih a minthan ter khotu capar, a phek tin van rel zong i thinlung lami biaṭhaṭha a pai mi, lomhnak le hlawhtlinnak lam i, a kan hruai khotu capar sublimity cu asi" tiah asi ti asi. Hi kan damchung caantawite ah hin kan ruahnak le thazaang hmanin midang l kanmah hrang i capar pakhat tal chiahtak khawh, hnutchiah khotu si hi a ṭhatuk mi rootling pakhat asi. Curuangah caṭial thiammi cu kan situk lo kho men, asinain bia le hlanung thiltikho, kan tuahhnu lenglam tiang i, hngawr neitu cauk Ropibik, sunglawibik  vawlei cung thu le hla vialte tlinnak, umnak, nunlam a kan hmutu BIBLE kan neih hi mi vannei tuk mi kan si hleiah, fimnak le thiamnak a kan pe khotu hi thathu le daithlanh in umtak hlah usih. 

Hi cauk ṭhawnnak in akhat mi hi midang hrang chin zong nih an rel  khawh chinnak hnga tikhawh mi kan nei, cuah zawnah cun kan thazaang le kan neihchiah zong hi ui hlah u sih. A ṭhalei i, i sensonak hi Bawipa duhzawng zong asi. Napek ruangah khan minih Bible an rak neihkhawh i an rak relkhawh vetawn, cucun cu an rak relnak ruangah  piantharnak tiangin an rak i neih khawh pinah zungzal nun lam i a thlenhtu a rak si kho tawn, ti zong hi kan theih ṭhan ding zongah kan van i sawm ṭhan duh fawn. Cutluik i khamhnak lam hmuhsaktu sitluk i sunglawi mi hi vawlei ah a um hlei lo. 

A donghnak bikah cun zeidah ka van chim duh tiah cun caṭial sunglawibik mi le ṭhabik BIBLE hi midang zong nih thlawchuahnak an rak donkhawh cio nak hnga  a BIBLE bia lawng zong si loin kan nunnak nunphun le khawsaknak ah lam akan hmuhsaktu asi mi, ṭhahnem dingmi capar tluan pakhat  tetal hi chiah ve ta i zuam ve ca.!!!